Uzaktan ve karma eğitimde öğrenci katılımını artırmak

Dizüstü bilgisayarından çevrim içi derse katılan bir öğrenci

Kapalı kameralar, sessiz mikrofonlar ve sorduğunuz soruya gelmeyen cevaplar. Uzaktan ders vermiş hemen her öğretmen bu sahneyi tanır. Sınıfta öğrencinin yüzüne bakarak anladığınız şeyleri ekranın karşısında anlamak çok daha zor. Bu durumda çoğumuzun ilk tepkisi daha fazla anlatmak oluyor. Oysa uzaktan ve karma eğitimde katılım, iyi bir anlatımın kendiliğinden bir sonucu olarak gelmiyor. Dersin tasarımına bilinçli olarak yerleştirilmesi gerekiyor.

Uzaktan eğitim alanında uzun süredir kullanılan bir çerçeve, öğrencinin derste üç tür etkileşim yaşadığını söyler: içerikle, öğretmenle ve diğer öğrencilerle etkileşim. Yüz yüze sınıfta bu üçü büyük ölçüde kendiliğinden gerçekleşiyor. Teneffüste konuşulan bir konu, sıra arkadaşına sorulan bir soru, öğretmenin dersten sonra koridorda verdiği kısa bir geri bildirim… Uzaktan ortamda ise bu etkileşimlerin hiçbiri planlanmadan ortaya çıkmıyor. Dersinizi hazırlarken bu üç etkileşimin her biri için ne yaptığınıza bakmak, katılımı artırmak için iyi bir başlangıç noktası.

Canlı derslerde katılımı tasarlamak

Canlı derslerde en etkili değişikliklerden biri, uzun anlatım bölümlerini kısa parçalara bölmek ve her parçanın sonuna öğrencinin bir şey yapması gereken bir an yerleştirmek. Bu an çok basit olabilir. Sohbet kutusuna tek kelimelik bir cevap yazmak, hızlı bir anket sorusunu cevaplamak, ekrandaki bir görselde bir şeyi işaretlemek ya da “bu konuda emin olmadığınız bir noktayı yazın” demek. Öğrenci dersin akışında kendisinden bir şey bekleneceğini bildiğinde dikkatini sürdürmesi kolaylaşıyor.

Dersin ilk dakikaları da sanıldığından daha önemli. Ders başlar başlamaz konuya girmek yerine herkesin kolayca cevap verebileceği bir soruyla açmak, örneğin bir önceki dersten akılda kalan bir şeyi ya da konuyla ilgili gündelik bir deneyimi sormak, öğrencilerin o derste konuşmaya başlamasını sağlıyor. İlk beş dakikada hiç ses çıkarmamış bir öğrencinin dersin ortasında söz alması çok daha zor.

Kamera konusunda sahada sık gördüğüm bir gerilim var. Öğretmenler öğrencileri görmek istiyor, öğrenciler ise farklı sebeplerle kameralarını açmak istemiyor. Evdeki ortamını göstermek istemeyen, bağlantısı zayıf olan ya da kendini sürekli izleniyor hissetmekten rahatsız olan öğrenciler var. Kamerayı zorunlu tutmak yerine katılımın farklı yollarını tanımak daha verimli sonuç veriyor. Sohbet kutusuna yazmak, emoji tepkileri kullanmak, ortak bir belgeye katkı vermek ya da sesli konuşmak da katılımdır. Önemli olan öğrencinin dersin içinde olduğunu gösterebileceği birden fazla yolun bulunması.

Küçük grup çalışmaları uzaktan derslerde öğrenciler arası etkileşimin en güçlü aracı. Ancak gruplara yalnızca “bu konuyu tartışın” diyerek göndermek, çoğu zaman birkaç dakikalık sessizlikle sonuçlanıyor. Grup çalışmasından verim almak için görevin net, süresinin belli ve ortaya bir ürün çıkması gereken türden olması gerekiyor. Ortak bir belgede bir tablo doldurmak, bir soruya üç farklı çözüm önermek ya da bir örnek olayı belirli sorular üzerinden incelemek gibi. Gruplara kolaylaştırıcı, not tutucu ve sözcü gibi roller vermek de sessiz başlangıçları büyük ölçüde azaltıyor.

Uzaktan eğitimin önemli bir kısmı canlı dersin dışında, eşzamansız olarak gerçekleşiyor. Burada da katılımı belirleyen şey tasarım. Uzun bir ders kaydını paylaşmak yerine konuyu kısa videolara bölmek ve her videonun ardından küçük bir görev vermek öğrencinin içerikle etkileşimini artırıyor. Tartışma forumlarında ise “görüşlerinizi paylaşın” gibi genel sorular yerine öğrencinin bir karar vermesini, bir örnek bulmasını ya da bir arkadaşının cevabına somut bir katkı yapmasını isteyen sorular çok daha canlı tartışmalar doğuruyor.

Öğretmenin görünür olması da uzaktan eğitimde katılımı doğrudan etkiliyor. Haftaya kısa bir duyuru ya da video mesajla başlamak, öğrencilerin çalışmalarına zamanında geri bildirim vermek ve forumda zaman zaman tartışmaya katılmak, öğrencilere karşılarında gerçek bir öğretmen olduğunu hissettiriyor. Öğrenci yaptığı işin görüldüğünü bildiğinde emek vermeye daha istekli oluyor.

Karma derslerde iki sınıfı tek sınıf yapmak

Karma ya da hibrit derslerde, yani öğrencilerin bir kısmının sınıfta bir kısmının çevrim içi olduğu derslerde, işin içine yeni bir zorluk giriyor. Öğretmenin dikkati doğal olarak karşısındaki öğrencilere yöneliyor ve çevrim içi öğrenciler kısa sürede dersi dışarıdan izleyen seyircilere dönüşebiliyor. Bu derslerde katılımı artırmak için birkaç noktaya dikkat etmek gerekiyor:

  • Ses kalitesine öncelik verin. Sınıftaki öğrencilerin sorularını çevrim içi öğrenciler duyamıyorsa, soruyu mutlaka tekrar edin.
  • Söz verirken sırayı zaman zaman çevrim içi öğrencilerden başlatın.
  • Sınıftaki her gruba bir çevrim içi öğrenciyi dahil edin ya da çevrim içi öğrencilerin kendi grubunu oluşturun.
  • Sınıftaki bir öğrenciyi, çevrim içi arkadaşlarının sohbet kutusundaki sorularını takip eden bir yardımcı olarak görevlendirin.
  • Tahtaya yazdıklarınızı ortak bir dijital alanda da paylaşın.

Bu önlemlerin ortak amacı, çevrim içi öğrencinin kendisini dersin eşit bir parçası olarak hissetmesi. Karma derste iki ayrı sınıf yönetmek yerine tek bir sınıfı iki farklı kanaldan yönettiğinizi düşünmek, ders planınızı yaparken işinizi kolaylaştırır.

Öğrencilerin derse hangi cihazdan ve hangi koşullarda bağlandığını da göz önünde bulundurun. Bir kısmı derse küçük bir telefon ekranından, kardeşleriyle paylaştığı bir odadan ya da sınırlı bir internet paketiyle katılıyor olabilir. Telefonda da okunabilen sade slaytlar hazırlamak, önemli bilgileri yalnızca sözlü olarak değil yazılı olarak da paylaşmak ve mümkünse altyazı özelliğini açmak, bu öğrencilerin derse katılmasını kolaylaştırır. Katılım düşük göründüğünde bunun her zaman ilgisizlikten kaynaklanmadığını hatırlamak, öğrenciye yaklaşımınızı da değiştirir.

Teknik hazırlığı da katılımın bir parçası olarak görmek gerekiyor. Dersin ilk on dakikası ses sorunlarını çözmekle geçiyorsa öğrencilerin dikkatini sonradan toplamak çok zor. Dersten önce kısa bir kontrol yapmak, öğrencilere ders bağlantısını ve materyalleri önceden ulaştırmak ve bağlantı sorunu yaşayan öğrenciler için dersin kaydını ya da özetini paylaşmak, katılımın önündeki gereksiz engelleri kaldırır.

Katılımı izlemek için öğrencilere düzenli olarak kısa sorular sormanızı da öneririm. Dersin hangi bölümünde zorlandıklarını, hangi etkinliğin onlara daha çok yardımcı olduğunu öğrenmek, bir sonraki dersi tasarlarken elinizdeki en değerli bilgi olacak. Uzaktan ve karma eğitimde iyi bir ders, öğrencilerle birlikte zaman içinde şekillenen bir ders.

Görüşmek üzere.

Görsel: Emrancitrok, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons.