Artırılmış gerçeklik ile sanal gerçeklik arasındaki fark
Öğretmenlerle yaptığım eğitimlerde “AR mı daha iyi, VR mı?” sorusunu neredeyse her seferinde duyuyorum. Bu soru bana her zaman biraz “kalem mi daha iyi, cetvel mi?” sorusunu hatırlatıyor. İkisi de işe yarar, ama farklı işlere yarar. Bu yazıda iki teknoloji arasındaki farkı sade bir dille anlatıp sınıfta hangisini hangi durumda tercih edebileceğinize dair önerilerimi paylaşmak istiyorum.
Sanal gerçeklik, kullanıcıyı içinde bulunduğu fiziksel ortamdan koparıp tamamen bilgisayarla oluşturulmuş bir ortama taşıyan teknolojidir. Gözlüğü taktığınızda sınıfı, sıraları ve arkadaşlarınızı artık görmezsiniz. Başınızı çevirdiğinizde gördüğünüz şey bir yanardağın kraterinin içi, bir hücrenin zarı ya da yüzyıllar önce yıkılmış bir kentin sokakları olabilir. Sanal gerçekliğin en güçlü yanı da tam olarak bu: kullanıcıya orada olma hissini, yani bulunuşluk hissini yaşatması.
Artırılmış gerçeklik ise kullanıcıyı gerçek dünyadan koparmaz. Tam tersine, gerçek dünyanın üzerine dijital bir katman ekler. Tabletin kamerasını masadaki bir kitap sayfasına tuttuğunuzda sayfanın üzerinde üç boyutlu bir kalbin attığını görmek ya da sınıfın zeminine yerleştirilmiş bir güneş sistemi modelinin etrafında yürümek artırılmış gerçekliğe örnek. Öğrenci hem gerçek ortamı hem de bu ortama eklenmiş dijital nesneleri aynı anda görür.
Bu iki teknolojinin arasında karma gerçeklik olarak adlandırılan bir alan da var. Burada dijital nesneler gerçek ortamı algılar ve onunla etkileşime girer. Örneğin sanal bir top gerçek masanın üzerinden yuvarlanıp yere düşebilir. Sınıf koşullarında karma gerçeklik cihazları henüz yaygın olmadığı için bu yazıda daha çok AR ve VR üzerinde duracağım. Ancak bu üç kavramı tek bir yelpazenin farklı noktaları gibi düşünmek işinizi kolaylaştırır. Yelpazenin bir ucunda tamamen gerçek dünya, diğer ucunda tamamen sanal dünya var.
Farkı anlamanın en kolay yolu, öğrencinin dikkatinin nerede olduğuna bakmak. VR’da öğrencinin bütün dikkati sanal ortamdadır. Etrafındaki her şey ortadan kalkar. AR’da ise dikkat gerçek ile dijital arasında paylaşılır. Öğrenci sanal modele bakarken yanındaki arkadaşını, öğretmeni ve masasındaki defteri görmeye devam eder. Bu durum sınıfta uygulama biçimini doğrudan etkiliyor.
Donanım ve sınıf düzeni açısından farklar
Sanal gerçeklik için bir gözlüğe ihtiyacınız var. Bu gözlük bağımsız çalışan bir cihaz olabileceği gibi akıllı telefonla kullanılan Cardboard benzeri bir gözlük de olabilir. Her iki durumda da öğrenci gözlüğü taktığı süre boyunca dış dünyadan kopuyor. Bu da sınıfta güvenli bir alan, yakından takip ve iyi planlanmış bir sıra düzeni gerektiriyor.
Artırılmış gerçeklik için çoğu zaman okulda zaten bulunan tabletler ya da akıllı telefonlar yeterli. Ek bir gözlük almanız gerekmiyor. Bir tableti iki ya da üç öğrenci birlikte kullanabiliyor ve bu da AR’ı grup çalışmasına çok uygun hale getiriyor. Öğrenciler ekrandaki modeli birlikte inceleyip birbirlerine gösterebiliyor, tartışabiliyor. VR’da ise deneyim doğası gereği bireysel. Gözlüğü takan öğrencinin gördüğünü diğerleri göremiyor, eğer görüntüyü bir ekrana yansıtmıyorsanız.
Bu fark sınıf yönetiminde de kendini gösteriyor. AR kullanılan bir derste öğretmen sınıfta dolaşıp öğrencilerin ne yaptığını doğrudan görebiliyor. VR kullanılan bir derste ise öğretmenin işi daha zor. Kimin hangi sahnede olduğunu, kimin rahatsız hissettiğini fark etmek için daha dikkatli olmak gerekiyor.
Maliyet konusunda da AR genellikle daha erişilebilir. Okulunuzda bir tablet seti varsa yarın bir AR etkinliği yapabilirsiniz. VR için ise ya gözlük almanız ya da Cardboard gibi düşük maliyetli çözümlere uygun telefonlar bulmanız gerekiyor. Bunu bir eksiklik olarak değil, planlama sırasında hesaba katılması gereken bir durum olarak görmek lazım.
Hangisini ne zaman kullanmalı?
Benim önerim, kararı teknolojiye göre değil öğrenme hedefine göre vermeniz. Kendinize şu soruyu sorun: Öğrencinin bu konuyu anlaması için başka bir yerde olması mı gerekiyor, yoksa önündeki gerçek bir nesneyi daha iyi görmesi mi?
Öğrencinin gidemeyeceği bir yere gitmesi gerekiyorsa sanal gerçeklik çok güçlü bir seçenek. Okyanusun derinlikleri, uzay, tarihî bir mekân, bir fabrikanın içi ya da insan vücudunun içi bu türden yerler. Ölçeğin önemli olduğu konularda da VR öne çıkıyor. Bir dinozorun gerçek boyutunu, bir katedralin yüksekliğini ya da bir atomun içinde olmanın ne demek olduğunu ekranda göstermek zor. Gözlüğün içinde ise öğrenci bu ölçeği bedeniyle hissediyor. Tehlikeli ya da pahalı deneyler de VR için uygun alanlar. Kimyasal bir tepkimeyi ya da yüksek gerilimli bir devreyi güvenle denemek, gerçek laboratuvarda mümkün olmayan hataları yapabilmek öğrenme açısından çok değerli.
Öğrencinin gerçek dünyadaki bir nesneyle ilişki kurması gerekiyorsa artırılmış gerçeklik daha uygun. Ders kitabındaki bir şekli canlandırmak, bir haritanın üzerine yükselti katmanı eklemek, bir makinenin parçalarını gerçek makinenin üzerinde etiketlemek ya da bir çalışma kâğıdındaki problemi üç boyutlu bir modelle desteklemek AR’ın en iyi yaptığı işler. Burada amaç öğrenciyi başka bir yere götürmek değil, bulunduğu yeri zenginleştirmek.
Bunu daha somut hale getirmek için birkaç örnek vereyim:
- Güneş sistemindeki gezegenlerin büyüklüklerini ve uzaklıklarını hissettirmek istiyorsanız VR, ders kitabındaki gezegen görselini döndürülebilir bir modele dönüştürmek istiyorsanız AR.
- Antik bir kentin sokaklarında gezinmek için VR, müzede ya da okul bahçesinde bir tarihî eserin yanında ek bilgi göstermek için AR.
- Bir hücrenin içinde dolaşmak için VR, biyoloji defterindeki hücre çizimini masanın üzerinde incelemek için AR.
- Bir müzik dersinde enstrümanları ve dönemin ortamını tanıtmak için her ikisi de kullanılabilir; seçim, öğrencinin kitapla mı yoksa bir mekânla mı ilişki kurmasını istediğinize bağlı.
Ders süresi de kararınızı etkilemeli. VR oturumları kısa tutulmalı ve öğrenciler çoğu zaman sırayla gözlük kullanıyor. Bu yüzden bir ders saatinde VR genellikle dersin bir bölümünü oluşturuyor. AR ise derse daha kolay yayılabiliyor. Öğrenciler ders boyunca tableti alıp bırakabiliyor, defterleri ile dijital model arasında gidip gelebiliyor.
Sınıfınızın yaş grubunu da unutmayın. Küçük çocuklarda VR gözlükleri için üreticilerin belirlediği yaş sınırları ve kısa süre önerileri var. Bu yaş grubunda AR çoğu zaman daha rahat ve güvenli bir başlangıç noktası oluyor. Çocuk gerçek dünyayı görmeye devam ettiği için yön kaybı yaşamıyor, öğretmenini ve arkadaşlarını görebiliyor.
Son bir nokta olarak, iki teknolojiyi birbirine rakip gibi görmemenizi öneririm. Aynı ünite içinde ikisini birlikte kullanmak çok verimli olabiliyor. Örneğin öğrenciler önce AR ile ders kitabındaki bir yanardağ modelini masalarında inceleyebilir, katmanlarını ayırıp isimlendirebilir. Ardından kısa bir VR deneyimiyle yanardağın kraterine “gidebilir”. Sınıfa döndüklerinde ise gördüklerini konuşup defterlerine aktarabilirler. Bu sırayla ilerlediğinizde AR, öğrencinin VR’da göreceği şeye hazırlanmasını sağlıyor, VR da AR’da öğrendiği kavramlara bir bağlam kazandırıyor.
Hangi teknolojiyi seçerseniz seçin, değerlendirmeyi teknolojinin ne kadar etkileyici olduğuna göre değil, öğrencinin dersten sonra neyi daha iyi yapabildiğine göre yapın. Etkileyicilik ilk birkaç kullanımda öğrencinin ilgisini çeker, ancak kalıcı olan, iyi kurulmuş bir öğrenme etkinliğidir. Bir sonraki dersinizi planlarken önce hedefinizi yazın, sonra bu hedefe en kısa yoldan götürecek aracı seçin. Bazen bu araç bir VR gözlüğü, bazen bir tablet, bazen de yalnızca iyi bir çizim olacaktır.
Görüşmek üzere.