Oyunlaştırma ile eğitsel oyun aynı şey mi?
Öğretmenlerle yaptığımız eğitimlerde en sık karşılaştığım karışıklıklardan biri oyunlaştırma ile eğitsel oyun kavramlarının birbirinin yerine kullanılması. Derse puan tablosu ekleyen bir öğretmen “dersimi oyunlaştırdım” diyor, bir başkası bir eğitsel oyun kullandığında da aynı ifadeyi kullanıyor. Aslında bu iki yaklaşım birbirinden oldukça farklı ve hangisini tercih ettiğiniz, derste ortaya çıkacak sonucu doğrudan etkiliyor. Bu yazıda bu farkı netleştirmeye ve hangi durumda hangi yaklaşımın daha uygun olabileceğine değinmeye çalışacağım.
Oyunlaştırma, oyun olmayan bir bağlama oyunlarda kullanılan öğelerin eklenmesi olarak tanımlanabilir. Puanlar, rozetler, seviyeler, liderlik tabloları, görevler ve ilerleme çubukları oyunlaştırmanın en bilinen öğeleri. Burada önemli olan nokta, etkinliğin kendisinin bir oyun olmaması. Öğrenciler yine aynı ödevleri yapıyor, aynı testleri çözüyor, ancak bu süreç oyun öğeleriyle çevreleniyor.
Örneğin her teslim edilen ödev için puan kazanılan, belirli bir puana ulaşan öğrencinin bir sonraki seviyeye geçtiği ve sınıf panosunda ilerlemenin gösterildiği bir sınıf düzeni oyunlaştırmaya güzel bir örnek. Etkinlik değişmiyor, etkinliğin etrafındaki motivasyon yapısı değişiyor.
Eğitsel oyun ise öğrenme hedefleri doğrultusunda tasarlanmış, kendi kuralları, hedefleri ve zorlukları olan bir oyundur. Burada öğrenci gerçekten bir oyun oynar ve öğrenme bu oyunun içinde gerçekleşir. Bir simülasyonda ekosistemi dengede tutmaya çalışan, bir bulmaca oyununda kesirleri birleştirerek kapıları açan ya da bir sanal gerçeklik ortamında ipuçlarını takip ederek bir yerden kurtulmaya çalışan öğrenci, eğitsel bir oyun oynuyor.
Eğitsel oyunda oyun öğeleri bir süs değil, deneyimin kendisidir. Oyunun mekaniği öğrenilecek bilgiyi ya da beceriyi yansıtır.
Bu iki kavramın yanında sık kullanılan bir diğer kavram oyun tabanlı öğrenme. Oyun tabanlı öğrenme, öğrenme sürecinde oyunların kullanılmasını ifade eden daha geniş bir yaklaşım. Eğitsel olarak tasarlanmış oyunların yanında, eğitsel amaçla tasarlanmamış ticari oyunların derste kullanılması da bu yaklaşımın içinde değerlendirilebilir. Örneğin bir tarih dersinde strateji oyunlarından yararlanmak oyun tabanlı öğrenmeye örnek olabilir.
Bu ayrım yalnızca akademik bir tartışma değil, derse doğrudan yansıyan sonuçları var.
Oyunlaştırma daha çok motivasyonla ilgili. Öğrencinin bir etkinliğe katılımını, düzenli çalışmasını ya da belirli davranışları sürdürmesini desteklemek istiyorsanız oyunlaştırma işe yarayabilir. Uygulaması görece kolay, büyük teknik altyapı gerektirmiyor ve mevcut ders düzeninize kolayca eklenebiliyor.
Eğitsel oyunlar ise doğrudan öğrenmenin kendisiyle ilgili. Soyut bir kavramı somutlaştırmak, öğrencinin deneme yanılma yoluyla keşfetmesini sağlamak ya da gerçek hayatta tecrübe edilmesi zor ya da tehlikeli durumları güvenli bir ortamda deneyimletmek istiyorsanız eğitsel oyunlar çok daha güçlü bir seçenek. Ancak iyi bir eğitsel oyun bulmak ya da geliştirmek daha fazla zaman ve emek gerektiriyor.
Oyunlaştırma doğru kullanıldığında faydalı olsa da bazı riskleri var. En önemlisi, öğrencinin dikkatinin öğrenmeden ödüle kayması. Puan toplamak için en kolay görevleri seçen, rozet kazandıktan sonra çalışmayı bırakan öğrencilerle sıkça karşılaşılabiliyor. Dışsal ödüllerin uzun vadede öğrencinin içsel motivasyonunu zayıflatabileceğine dair tartışmalar da bu yüzden önemli.
Liderlik tabloları da dikkatle kullanılması gereken bir öğe. Tablonun üst sıralarındaki öğrenciler için motive edici olsa da alt sıralarda kalan öğrenciler için tam tersi bir etki yaratabiliyor. Sınıfın tamamını tek bir sıralamada göstermek yerine öğrencinin kendi gelişimini gösteren ilerleme göstergeleri ya da takım tabanlı hedefler çoğu zaman daha sağlıklı sonuç veriyor.
Eğitsel oyunlarda ise en sık karşılaşılan problem, oyun ile öğrenmenin birbirinden kopuk olması. Oyunun eğlenceli kısmı ile öğrenme kısmı birbirinden ayrıldığında, öğrenci öğrenme kısmını oyunun önündeki bir engel olarak görmeye başlıyor. Bu durumda elinizde aslında oyunlaştırılmış bir test oluyor.
Bir diğer önemli nokta da oyunun ders içinde nasıl konumlandırıldığı. Oyunu dersin sonunda bir ödül olarak oynatmak ile dersin merkezine yerleştirip oyun sonrasında oyunda yaşananları tartışmak arasında büyük fark var. Oyunun ardından yapılan değerlendirme ve tartışma, oyunda edinilen deneyimin bilgiye dönüşmesini sağlayan en önemli adım.
Aynı konu, iki farklı yaklaşım
Farkı daha somut görmek için bir örnek üzerinden gidelim. Diyelim ki dördüncü sınıf öğrencilerinize kesirleri öğretiyorsunuz.
Oyunlaştırma yaklaşımında öğrenciler her gün kesirlerle ilgili kısa bir çalışma kâğıdı çözüyor. Doğru cevapladıkları her soru için puan kazanıyorlar, belirli puanlara ulaştıklarında “Kesir Kâşifi”, “Kesir Ustası” gibi rozetler alıyorlar. Sınıf panosunda her takımın ilerlemesi gösteriliyor. Öğrenciler çalışma kâğıtlarını daha istekli çözüyor, ancak yaptıkları iş değişmiyor.
Eğitsel oyun yaklaşımında ise öğrenciler bir pizzacıyı yönetiyor. Gelen siparişlere göre pizzaları doğru parçalara ayırmaları, farklı müşterilerin istediği dilimleri birleştirmeleri ve malzemeyi israf etmemeleri gerekiyor. Yanlış bölünen bir pizza müşteriyi memnun etmiyor ve öğrenci neden memnun etmediğini pizzanın üzerinde görüyor. Burada kesirleri karşılaştırmak ve toplamak, oyunu oynamanın ta kendisi.
İki yaklaşım da derse katkı sağlayabilir, ancak öğrencinin zihninde olup bitenler birbirinden oldukça farklı.
Hangisini seçmeli?
Bu sorunun tek bir cevabı yok. Kendinize şu soruları sorabilirsiniz:
- Asıl problemim öğrencilerin katılımı mı, yoksa belirli bir kavramı öğrenmeleri mi?
- Elimde bu kavrama uygun, iyi tasarlanmış bir eğitsel oyun var mı?
- Sınıfımın teknik altyapısı ve ders süresi bir oyunu oynatmaya uygun mu?
Katılım ve süreklilikle ilgili bir problem yaşıyorsanız iyi düşünülmüş bir oyunlaştırma ile başlayabilirsiniz. Belirli bir kavramı öğretmekte zorlanıyorsanız o kavrama uygun bir eğitsel oyun aramanızı ya da öğrencilerinizle birlikte basit bir oyun tasarlamanızı öneririm. İki yaklaşımı birlikte kullanmak da elbette mümkün.
Oyunlaştırma ile eğitsel oyun arasındaki farkı bilmek, derste neyi neden yaptığınızı netleştirmenize yardımcı olur. Puanlar ve rozetler öğrencinin derse katılımını artırabilir, ancak öğrenmenin kendisini oyunlaştırmaz. İyi tasarlanmış bir eğitsel oyun ise öğrencinin oynarken öğrenmesini sağlar. Hangi yaklaşımı seçerseniz seçin, öğrenme hedefini merkeze koymayı unutmayın. Oyun öğeleri bu hedefe hizmet ettiği sürece değerli.
Görüşmek üzere.
Görsel: Brad Flickinger, CC BY 2.0, Wikimedia Commons.