Okul öncesi çocuklar için dijital oyun seçerken nelere dikkat edilmeli?
Uygulama mağazasında “çocuklar için eğitici oyun” diye arama yaptığınızda karşınıza binlerce sonuç çıkıyor. Renkli ikonlar, gülümseyen hayvanlar, “zekâ geliştirir” gibi iddialı açıklamalar. Bu kadar seçenek arasında okul öncesi dönemdeki bir çocuk için gerçekten uygun olanı bulmak hem ebeveynler hem de okul öncesi öğretmenleri için kolay değil. Bu yazıda, bir oyunu indirmeden ya da sınıfa getirmeden önce bakabileceğiniz noktaları paylaşmak istiyorum.
Önce şunu söylemekte fayda var. Üç ile altı yaş arasındaki çocuklar dünyayı en çok dokunarak, hareket ederek, konuşarak ve başkalarıyla oynayarak öğreniyor. Dünya Sağlık Örgütü de bu yaş grubunda ekran başında hareketsiz geçen sürenin sınırlı tutulmasını öneriyor. Dolayısıyla dijital oyun bu dönemde merkezde değil, kenarda duran bir araç. Soru “çocuğum ne kadar oyun oynasın?” olmaktan çok “oynadığı kısa sürede ne yaşasın?” olmalı. Seçtiğiniz oyunun niteliği bu yüzden süre kadar önemli.
İlk bakmanız gereken şey oyunun bu yaşın becerilerine uyup uymadığı. Okul öncesi çocukların çoğu henüz okuyamıyor. Talimatları yazıyla veren, menülerinde metin kullanan bir oyun, çocuğu sürekli bir yetişkinin yardımına muhtaç bırakıyor. İyi tasarlanmış bir okul öncesi oyunu yönlendirmeyi sesle, görsel ipuçlarıyla ve örnek gösterimle yapar. Çocuk ne yapacağını oyunun kendisinden anlayabilmeli.
İnce motor beceriler de önemli bir ölçüt. Küçük butonlar, hassas sürükleme gerektiren hareketler ya da aynı anda iki parmak kullanmayı gerektiren etkileşimler bu yaş grubu için zorlayıcı. Çocuğun dokunduğu nesnelerin büyük olduğu, yanlışlıkla yapılan dokunuşların oyunu bozmadığı bir arayüz arayın. Oyunun ayarlar, mağaza ya da başka uygulamalara geçiş gibi bölümlere çocuğun kolayca ulaşamayacağı şekilde ayrılmış olması da iyi bir işaret.
Oyunun temposuna dikkat edin. Bazı oyunlar sürekli yanıp sönen ışıklar, art arda patlayan efektler ve hiç durmayan müzikle çocuğun dikkatini canlı tutmaya çalışıyor. Bu yoğunluk ilk bakışta çocuğun ilgisini çekmiş gibi görünse de aslında düşünmesine fırsat bırakmıyor. Okul öncesi dönemde sakin, çocuğun kendi hızında ilerleyebildiği, süre baskısı olmayan oyunlar çok daha uygun. Oyunu bıraktıktan sonra çocuğunuz huzursuz ve gergin görünüyorsa, oyunun temposunu yeniden düşünmekte fayda var.
Ne öğretiyor, nasıl öğretiyor?
“Eğitici” etiketi tek başına bir şey anlatmıyor. Bir oyunun gerçekten öğretici olup olmadığını anlamak için çocuğun oyunda ne yaptığına bakın. Bir grup oyun yalnızca doğru cevaba dokunmayı ve ödül kazanmayı içeriyor. Harfleri, renkleri ya da sayıları tanıtan bu tür ezber oyunlarının sınırlı bir yeri olabilir, ancak çocuğun düşünmesini, denemesini ve keşfetmesini pek desteklemiyorlar.
Bunun yerine çocuğa yapma ve deneme alanı bırakan oyunları tercih etmenizi öneririm. Bir şeyler inşa edebildiği, nesneleri farklı biçimlerde birleştirebildiği, bir hikâyeyi kendisi kurabildiği ya da bir problemi farklı yollardan çözebildiği oyunlar bu yaş grubunun öğrenme biçimine çok daha yakın. Bu tür açık uçlu oyunlarda tek bir doğru cevap yok ve çocuk hata yapmaktan korkmadan deneyebiliyor.
Geri bildirimin biçimi de önemli. Yanlış bir dokunuşta yüksek sesli bir “hata” sesi çalan, çocuğu cezalandırır gibi tepki veren oyunlar küçük çocukları kolayca hayal kırıklığına uğratıyor. İyi bir okul öncesi oyunu hatayı yumuşak bir şekilde karşılar ve çocuğa tekrar denemesi için yol gösterir. Benzer şekilde her doğru cevapta abartılı kutlamalar yapan oyunlar, çocuğun dikkatini yaptığı işten ödüle kaydırabiliyor.
Oyunun içeriğinin çocuğun gerçek hayatıyla bağ kurmasına izin verip vermediğini de düşünün. Mutfaktaki meyveleri sayan, parktaki hayvanları tanıyan, evdeki eşyaları şekillerine göre gruplayan bir oyun, ekrandan kalktıktan sonra da devam edebilecek konuşmalara kapı açıyor. Oyunda gördüğü bir şeyi gerçek dünyada bulmaya çalışmak, bu yaştaki çocuklar için çok değerli bir köprü.
Reklamlar ve oyun içi satın alımlar konusunu ayrıntılı olarak daha önce yazmıştım, burada yalnızca okul öncesi açısından kısa bir not düşmek istiyorum. Bu yaştaki çocuklar reklamı içerikten ayırt edemiyor. Oyunun ortasında beliren bir reklam çocuk için oyunun bir parçası gibi görünüyor ve çoğu zaman yanlışlıkla dokunulup başka bir yere gidiliyor. Okul öncesi bir çocuk için seçeceğiniz oyunun reklamsız olması bence pazarlık konusu olmamalı. Ücretli ama reklamsız bir oyun, ücretsiz ama reklamlı bir oyundan çoğu zaman çok daha iyi bir tercih.
Oyunu seçmeden önce siz oynayın
Ebeveynlere ve öğretmenlere verdiğim en pratik tavsiye, oyunu çocuğa vermeden önce kendinizin oynaması. On beş dakika yeterli. Bu süre içinde oyunun nasıl yönlendirdiğini, ne tür geri bildirim verdiğini, reklam ya da satın alma ekranlarıyla karşılaşıp karşılaşmadığınızı ve oyunun bir sonu olup olmadığını görebilirsiniz. Sonu olmayan, sürekli “bir tane daha” dedirten oyunlar küçük çocuklar için bırakması zor oyunlar oluyor. Doğal bir bitiş noktası olan, kısa oturumlara uygun oyunlar hem çocuk hem de sizin için işi kolaylaştırıyor.
Oynarken kendinize sorabileceğiniz birkaç soru şunlar olabilir:
- Çocuk bu oyunu okumadan anlayabilir mi?
- Oyunda çocuk bir şey yapıyor, deniyor ya da üretiyor mu, yoksa yalnızca doğru cevaba mı dokunuyor?
- Oyunun temposu sakin mi, çocuk kendi hızında ilerleyebiliyor mu?
- Reklam, satın alma ya da dış bağlantılar çocuğun ulaşabileceği yerde mi?
- Oyun bittiğinde çocukla konuşabileceğiniz bir şey kalıyor mu?
Son soru bana göre en önemlisi. Okul öncesi dönemde dijital oyunun en verimli kullanımı, bir yetişkinle birlikte oynanması. Çocuğunuzun yanında oturup oyunda olanlar hakkında konuşmak, “bu kırmızı balon nereye gitti?”, “bir tane daha eklesek kaç olur?” gibi sorular sormak, oyunu tek başına oynanan bir etkinlikten ortak bir öğrenme deneyimine dönüştürüyor. Bu küçük konuşmalar dil gelişimi için de büyük bir fırsat.
Okul öncesi öğretmenleri için de benzer bir durum geçerli. Sınıfa getirdiğiniz oyunun çocukların tek tek ekrana kapandığı bir etkinlik olmasından çok, küçük gruplarla birlikte oynanan, ardından sınıfta konuşulan ve somut materyallerle devam ettirilen bir etkinlik olması daha anlamlı. Örneğin şekilleri tanıyan bir oyunun ardından çocukların sınıfta aynı şekilleri araması, oyunda öğrenileni gerçek dünyaya taşıyor. Oyunu eğitim programınızdaki kazanımlarla ilişkilendirmek ve ailelerle hangi oyunu neden kullandığınızı paylaşmak da evde benzer seçimler yapılmasına yardımcı oluyor.
Bir oyunun iyi olup olmadığını en iyi çocuğunuz gösterir. Oyundan sonra çocuğunuz oyunda yaptıklarını anlatıyor, benzer şeyleri gerçek hayatta deniyor ve oyunu sakin bir şekilde bırakabiliyorsa büyük ihtimalle doğru bir seçim yapmışsınız. Sürekli daha fazlasını istiyor, bıraktığında huzursuzlanıyor ve oyunda ne yaptığını anlatamıyorsa, başka bir oyun denemenin ya da ekransız etkinliklere biraz daha fazla yer açmanın zamanı gelmiş olabilir.
Görüşmek üzere.
Görsel: Oakknollschool, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons.