Öğretmenler yapay zekâyı ders hazırlığında nasıl kullanabilir?
Öğretmenlerle yaptığımız eğitimlerde son zamanlarda en sık duyduğum soru şu oluyor: “Yapay zekâyı derste nasıl kullanayım?” Çoğu zaman bu sorunun arkasında iki farklı duygu var. Bir yanda zaman kazanma isteği, diğer yanda yanlış bir şey yapma kaygısı. Bence yapay zekâyla tanışmanın en sağlıklı yolu, onu önce sınıfa değil, ders hazırlığına sokmak. Çünkü hazırlık aşamasında ürettiği her şeyi öğrencinin önüne koymadan önce görme, düzeltme ve gerekirse çöpe atma şansınız var.
Sohbet tabanlı yapay zekâ araçlarının ne yaptığını kısaca hatırlayalım. Bu araçlar büyük miktarda metin üzerinden eğitilmiş ve bir isteme karşılık olarak en olası devamı üreten sistemler. Bir konuyu sizin gibi bilmiyor, sınıfınızı tanımıyor, öğrencilerinizin geçen hafta neyi anlamadığını hatırlamıyor. Bu yüzden ürettikleri şey bir taslak olarak görülmeli. Taslak bazen çok iyi, bazen vasat, bazen de açıkça hatalı olabiliyor.
Ders hazırlığında yapay zekânın en çok işe yaradığı yer, sizin zaten ne istediğinizi bildiğiniz ama üretmesi zaman alan işler. Aynı kazanım için farklı zorluk düzeylerinde örnek sorular, bir metnin daha sade bir dille yeniden yazılmış hali, bir kavram için gündelik hayattan örnekler, sınıf tartışmasını başlatacak birkaç soru ya da bir etkinlik için adım adım yönerge bunların başında geliyor. Bu işlerin ortak noktası, çıktının doğru olup olmadığını sizin hızlıca değerlendirebilmeniz.
Bir de fikir üretme kısmı var. Aynı konuyu yıllardır aynı şekilde anlatıyorsanız ve farklı bir giriş arıyorsanız, yapay zekâdan beş farklı ders açılışı istemek iyi bir başlangıç olabilir. Büyük ihtimalle bunların üçü işinize yaramaz. Ancak kalan ikisi aklınıza daha önce gelmeyen bir yön gösterebilir. Burada aracı bir meslektaşla beyin fırtınası yapar gibi kullanıyorsunuz, karar ise sizde kalıyor.
İsteminizi ne kadar net yazarsanız çıktı o kadar işe yarar oluyor. “Fotosentez hakkında soru yaz” yerine sınıf düzeyini, kazanımı, öğrencilerin ön bilgisini, soru türünü ve sayısını belirttiğiniz bir istem çok daha kullanışlı sonuç verir. Örneğin “Altıncı sınıf öğrencileri için fotosentezde ışığın rolüne dair, sık görülen kavram yanılgılarını yoklayan dört açık uçlu soru yaz. Öğrenciler bitkilerin besinini topraktan aldığını düşünebiliyor” gibi bir istem, aracın sizin bağlamınızda düşünmesini sağlar. Çıktı beğenmediğiniz bir yöne gittiğinde baştan başlamak yerine neyi değiştirmek istediğinizi söyleyerek devam etmek de çoğu zaman daha verimli.
Her çıktıyı kontrol edin
Yapay zekâ araçlarının en çok bilinmesi gereken özelliği, yanlış bilgiyi doğru bilgiyle aynı akıcılıkta ve aynı özgüvenle sunabilmeleri. Bir tarihi yanlış verebilir, bir formülde küçük ama kritik bir hata yapabilir, bir sorunun cevap anahtarını yanlış hesaplayabilir ya da var olmayan bir kaynağa atıf yapabilir. Metin ne kadar düzgün görünürse bu hataları fark etmek o kadar zorlaşıyor.
Bu yüzden önerim, yapay zekâdan gelen her içeriği sınıfa girmeden önce bir alan uzmanı gözüyle okumanız. Özellikle sayısal sorularda cevapları kendiniz çözün. Tarih, coğrafya ve fen gibi olgusal bilgilerin yoğun olduğu derslerde bilgileri ders kitabı ya da güvenilir bir kaynakla karşılaştırın. Aracın önerdiği bir okuma metnini, videoyu ya da web sitesini mutlaka kendiniz açıp bakın.
Doğruluğun yanında uygunluğu da kontrol etmeniz gerekiyor. Üretilen bir örnek doğru olabilir ama öğrencilerinizin yaşına, kültürel bağlamına ya da sınıfınızın gerçekliğine uymayabilir. Bu araçların ürettiği örnekler çoğu zaman farklı bir ülkenin, farklı bir okul sisteminin izlerini taşıyor. Para birimi, isimler, mevsimler, okul düzeni gibi küçük ayrıntılar öğrencinin metne yabancılaşmasına yol açabilir. Bunları düzeltmek birkaç dakikanızı alır ama dersin akışını ciddi şekilde etkiler.
Dil düzeyine de mutlaka bakın. Yapay zekânın ürettiği açıklamalar bazen sınıf düzeyine göre fazla soyut ya da fazla uzun olabiliyor. Bir metni sadeleştirmesini istediğinizde de bilginin bir kısmını kaybedebiliyor ya da kavramları yanlış basitleştirebiliyor. Sadeleştirilmiş metni asıl metinle yan yana koyup okumak bu tür kayıpları fark etmenin en kolay yolu.
Pedagojik kararlar sizde kalmalı
Yapay zekâ size bir etkinlik önerebilir, ama o etkinliğin sizin sınıfınızda, o hafta, o öğrencilerle işe yarayıp yaramayacağını bilemez. Hangi kazanımın öncelikli olduğu, öğrencilerin hangi ön bilgilerinin eksik olduğu, sınıfta hangi öğrencinin desteğe ihtiyaç duyduğu, dersin hangi noktasında tempoyu düşürmeniz gerektiği gibi kararlar öğretmenliğin özü. Bunları bir araca bırakmak, dersi hazırlamayı değil, dersi devretmeyi ifade eder.
Sahada sık gördüğüm bir eğilim, yapay zekânın ürettiği hazır bir ders planını olduğu gibi kullanmak. Bu planlar genellikle düzgün görünüyor: giriş, gelişme, etkinlik, değerlendirme. Ancak çoğu zaman genel ve ortalama oluyor. Belirli bir kavram yanılgısını hedeflemiyor, öğrencinin düşünmesini gerektiren bir zorluk içermiyor, değerlendirme kısmı da kazanımla tam örtüşmüyor. Planı bir başlangıç noktası olarak alıp kendi öğretim tasarımı bilginizle yeniden kurmanız gerekiyor.
Burada basit bir kural işinize yarayabilir. Önce kendi ders planınızın iskeletini oluşturun: kazanım, öğrencilerden beklenen performans, değerlendirme yöntemi ve dersin ana akışı. Yapay zekâyı ancak bu iskelet hazır olduktan sonra, belirli parçaları doldurmak için devreye sokun. Böylece pedagojik omurga sizin, ayrıntıların bir kısmı aracın oluyor. Tersini yaptığınızda, yani aracın önerdiği yapıya kendi dersinizi uydurmaya çalıştığınızda kontrolü kaybetmeniz çok kolay.
Bir başka önemli konu da veri gizliliği. Ders hazırlığı yaparken öğrencilerinizin isimlerini, notlarını, özel durumlarını ya da kimliklerini belli edecek bilgileri bu araçlara girmeyin. “Okumada zorlanan bir öğrencim için destek materyali” demek yeterli, öğrencinin adını ve tanılarını yazmanıza gerek yok. Kullandığınız aracın girdiğiniz verileri nasıl sakladığını bilmiyorsanız en güvenli varsayım, yazdığınız her şeyin bir yerde saklanabileceği.
Kullandığınız materyalin kaynağı konusunda da dürüst olmak gerekiyor. Yapay zekâ yardımıyla hazırladığınız bir çalışma kâğıdını meslektaşlarınızla paylaşırken bunu belirtmek, onların da aynı kontrolleri yapmasını sağlar. Öğrencilerinize yapay zekâyı sorumlu kullanmayı öğretmeye çalışıyorsanız, kendi kullanımınız konusunda açık olmanız da iyi bir örnek oluşturur.
Başlangıç için küçük adımlar öneririm. Bir hafta boyunca yalnızca tek bir işte, örneğin ek alıştırma soruları üretmekte yapay zekâdan yararlanın. Ürettiği soruların kaçını değiştirmeden kullanabildiğinizi, kaçını düzeltmeniz gerektiğini, kaçını tamamen attığınızı not edin. Bu küçük deneme, aracın sizin alanınızda ne kadar güvenilir olduğunu ve size gerçekten ne kadar zaman kazandırdığını gösterecektir. Bazı öğretmenler için kazanılan zaman çok belirgin oluyor, bazıları için kontrol süresi kazancı neredeyse sıfırlıyor. İkisi de değerli bir bilgi.
Yapay zekâ, iyi bir öğretmenin elinde gerçekten faydalı bir yardımcı olabilir. Ancak o yardımcıyı yönlendiren, ürettiklerini süzen ve sınıfa neyin gireceğine karar veren hep öğretmen olmalı.
Görüşmek üzere.
Görsel: Phil Roeder from Des Moines, IA, USA, CC BY 2.0, Wikimedia Commons.