Öğrencilerle birlikte oyun tasarlamak: sınıfta oyun tasarımı atölyesi
Eğitsel oyunlar konuşulurken genellikle öğrenciyi oyunu oynayan kişi olarak düşünüyoruz. Bir oyun bulunuyor ya da geliştiriliyor, öğrenciler oynuyor ve bu süreçte bir şeyler öğreniyor. Ancak rolleri değiştirdiğinizde çok farklı bir tablo ortaya çıkıyor. Öğrencilerden bir konu hakkında oyun tasarlamalarını istediğinizde, o konuyu oyunun kuralları, hedefleri ve zorlukları üzerinden yeniden düşünmek zorunda kalıyorlar. Bu yazıda öğrencilerle birlikte oyun tasarlamanın neden işe yaradığını ve bir öğretmenin bunu sınıfta, bilgisayara bile ihtiyaç duymadan nasıl yürütebileceğini anlatmak istiyorum.
Bir konu hakkında oyun tasarlamak, o konuyu gerçekten anlamayı gerektiriyor. Su döngüsü üzerine bir oyun tasarlayan bir öğrenci, suyun hangi aşamalardan geçtiğini sıralamakla yetinemez. Buharlaşmanın neden gerçekleştiğini, hangi koşulların yağışa yol açtığını, bir aşamadan diğerine geçişin nasıl kurallarla ifade edilebileceğini düşünmesi gerekir. Kuralları yazarken konudaki boşluklar kendiliğinden ortaya çıkar. “Bu kart oynandığında ne olur?” sorusuna cevap veremeyen bir grup, aslında konunun o kısmını henüz tam anlamamış demektir.
Oyun tasarımı aynı zamanda sistem düşüncesini besliyor. Bir oyun, birbirini etkileyen kurallardan oluşan küçük bir sistem. Bir kuralı değiştirdiğinizde oyunun dengesi bozulabiliyor, bir strateji fazla güçlü hale gelebiliyor. Öğrenciler bu dengeyi kurmaya çalışırken neden sonuç ilişkileri üzerine düşünüyor, deneme yapıyor ve sonucu gözlemliyor. Bunlar fen, matematik ve sosyal bilgilerde de ihtiyaç duyulan beceriler.
Bir diğer önemli kazanım ise iş birliği ve geri bildirim kültürü. Oyunu tasarlayan grup, oyununu başka bir gruba oynatıyor ve onların yorumlarını dinliyor. Kendi ürettiği bir şeyin eleştirilmesini kabul etmek ve bu eleştiriyi oyunu iyileştirmek için kullanmak, sınıfta kolay öğretilemeyen ama çok değerli bir deneyim.
Atölyeyi nasıl yürütebilirsiniz?
Bu tür bir atölye için ne pahalı bir yazılıma ne de bilgisayar laboratuvarına ihtiyacınız var. Kâğıt prototipleme, yani oyunu kâğıt, karton ve basit malzemelerle hızlıca hayata geçirmek, hem en ucuz hem de en hızlı yöntem. Profesyonel oyun tasarımcıları da fikirlerini çoğu zaman bu şekilde test ediyor. Kâğıt üzerinde bir kuralı değiştirmek birkaç saniye sürerken, aynı değişikliği yazılımda yapmak saatler alabiliyor.
İhtiyacınız olan malzemeler oldukça basit:
- Boş kartlar ya da kesilmiş karton parçaları
- Zarlar, piyonlar ya da piyon yerine kullanılabilecek düğme, fasulye gibi küçük nesneler
- Büyük kâğıtlar, renkli kalemler, yapışkan notlar
- Bir zamanlayıcı
Atölyeye öğrencilerin bildiği basit bir oyunu birlikte inceleyerek başlamanızı öneririm. Yılan merdiven, tombala ya da bir kart oyunu olabilir. Öğrencilerle bu oyunun hedefini, kurallarını, oyuncunun hangi kararları verdiğini ve oyunu neyin heyecanlı kıldığını konuşun. Bu kısa analiz, öğrencilere oyunların parçalardan oluştuğunu ve bu parçaların değiştirilebileceğini fark ettiriyor. Burada sık karşılaşılan bir gözlem var. Yılan merdiven gibi oyunlarda oyuncu neredeyse hiç karar vermiyor, her şey zara bağlı. Bu fark, öğrencilerin daha sonra kendi oyunlarında “oyuncu burada neye karar veriyor?” diye sormalarına zemin hazırlıyor.
Ardından gruplara dersle ilgili bir konu verin. Konuyu çok geniş tutmamak önemli. “Ekosistemler” yerine “besin zinciri”, “kesirler” yerine “kesirleri karşılaştırma” gibi daha dar bir konu, oyunun odağını korumasına yardımcı oluyor. Grupların ilk görevi, oyunda oyuncunun ne yapacağını belirlemek. Bu noktada öğrencilere tek bir soruyu tekrar tekrar sormanızı öneririm: “Oyuncu bu konuyu oyunun neresinde kullanıyor?”
Gruplar ilk prototiplerini kısa sürede hazırlamalı. Yarım saat, çoğu zaman ilk oynanabilir sürüm için yeterli. Öğrencilerin kartları süslemeye, renkli çizimler yapmaya çok zaman ayırma eğilimi oluyor. Bu aşamada görünüşün önemli olmadığını, oyunun önce oynanabilir olması gerektiğini baştan söyleyin. Görsel tasarıma oyun birkaç kez test edildikten sonra geçilebilir.
En öğretici kısım test aşaması. Her grup kendi oyununu başka bir gruba oynatıyor. Tasarımcı grubun bu sırada kuralları açıklamaması, yalnızca yazılı kurallarla oyunun oynanmasını izlemesi çok değerli bir deneyim. Oyuncuların nerede kafasının karıştığını, hangi kuralı yanlış anladığını, nerede sıkıldığını kendi gözleriyle görüyorlar. Ardından oyuncu grup kısa bir geri bildirim veriyor ve tasarımcı grup oyununu yeniden düzenliyor. Bu döngüyü bir ya da iki kez tekrarlayabilirseniz oyunların ne kadar hızlı geliştiğini göreceksiniz.
Öğretmenin rolü ve dikkat edilmesi gerekenler
Atölye boyunca öğretmenin rolü, cevapları vermekten çok doğru soruları sormak. Grupların yanına gidip “bu kuralın konuyla ilişkisi ne?”, “bu oyunu kazanan biri konu hakkında ne bilmiş oluyor?”, “oyuncu burada neden bu hamleyi seçsin?” gibi sorular sormak, tasarımın öğrenme hedefinden uzaklaşmasını engelliyor.
En sık karşılaşılan tuzak, öğrencilerin bilgi yarışması tarzı oyunlar tasarlaması. Bir oyun tahtası, üzerinde ilerleyen piyonlar ve her karede cevaplanması gereken bir soru. Bu tür bir oyun hazırlamak öğrencilere kolay geldiği için çok sık tercih ediliyor. Ancak burada konu oyunun mekaniğinde değil, soru kartlarında duruyor ve oyun aslında bir testin etrafına çizilmiş bir tahtaya dönüşüyor. Bu tasarımları hemen reddetmek yerine öğrencilerle birlikte “soru kartlarını çıkarsak oyun yine konu hakkında bir şey anlatıyor mu?” sorusunu düşünmek, onları daha yaratıcı çözümlere yönlendiriyor.
Bir diğer dikkat edilmesi gereken nokta grup içindeki iş bölümü. Bazı gruplarda bir öğrenci her şeyi yönetirken diğerleri seyirci kalabiliyor. Kural yazıcı, malzeme sorumlusu, test gözlemcisi gibi dönüşümlü roller belirlemek, herkesin sürece katılmasına yardım ediyor.
Değerlendirme konusunda ise ürünün kendisinden çok sürece bakmanızı öneririm. Oyunun ne kadar güzel göründüğü değil, grubun konuyu oyuna nasıl yansıttığı, testten sonra hangi değişiklikleri neden yaptığı önemli. Grupların atölye sonunda oyunlarını kısaca tanıtmaları ve “oyunumuzu oynayan biri şunu öğrenir, çünkü…” cümlesini tamamlamaları, hem öğrencilerin kendi öğrenmelerini fark etmelerini hem de sizin onların anlayışını görmenizi sağlıyor.
Zaman konusunda gerçekçi olmak da önemli. Tek bir ders saatinde oyun analizi, tasarım ve test aşamalarını tamamlamak zor. İki ya da üç ders saatine yayılan bir atölye çok daha rahat ilerliyor. Arada geçen sürede öğrencilerin oyunları hakkında düşünmeye devam ettiklerini, bir sonraki derse yeni fikirlerle geldiklerini sıkça görebilirsiniz.
Öğretmenlerle oyun geliştirdiğimiz eğitimlerde de benzer bir şey oluyor. Bir konuyu oyuna dönüştürmeye çalışmak, o konuyu yıllardır öğreten birini bile konuya yeniden bakmaya zorluyor. Aynı deneyimi öğrencilere yaşatmak, bence oyunları sınıfta kullanmanın en güçlü yollarından biri. Kâğıt prototiplerle başlayan bu süreç, ileride öğrencilerin blok tabanlı araçlarla dijital oyunlar geliştirmesine de doğal bir zemin hazırlıyor.
Görüşmek üzere.
Görsel: Piotr Drabik from Poland, CC BY 2.0, Wikimedia Commons.