Kodlama eğitiminde oyunların yeri

Dizüstü bilgisayarda blok tabanlı bir programlama ortamıyla oyun yapan öğrenciler

Kodlama eğitimi ile oyunlar arasında çok yakın bir ilişki var. Çocuklara kodlamayı anlatan etkinliklerin çoğu ya bir oyun biçiminde tasarlanıyor ya da sonunda bir oyun üretmeyi hedefliyor. Bu ilişki bir tesadüf değil. Oyunlar kuralları, hedefleri ve anında gelen geri bildirimleriyle programlamanın mantığına çok benziyor. Ancak “kodlama oyunu” denince birbirinden oldukça farklı şeyler kastedilebiliyor. Bu yazıda kodlama eğitiminde oyunların hangi biçimlerde kullanıldığını ve öğrencinin oyun oynamaktan oyun yapmaya nasıl geçebileceğini konuşmak istiyorum.

İlk grupta kodlama mantığını öğreten bulmaca oyunları var. Bir karakteri hedefe ulaştırmak için “ileri git”, “sağa dön” gibi komutları sıraya dizdiğiniz, ilerleyen bölümlerde döngüler ve koşullarla karşılaştığınız oyunlar bunlar. Bu oyunların güçlü tarafı, programlamanın temel kavramlarını çok düşük bir giriş eşiğiyle tanıtmaları. Öğrenci yazım hatası yapma kaygısı taşımadan sıralama, tekrar ve karar verme gibi kavramlarla tanışıyor. Yazdığı komutların sonucunu hemen ekranda gördüğü için hatasını da hızlıca fark ediyor.

İkinci grup, bilgisayar gerektirmeyen ve çoğu zaman “bilgisayarsız kodlama” diye anılan oyunlar. Sınıfın zeminine çizilmiş bir ızgarada bir öğrencinin “robot” olduğu, diğerlerinin ise ona kartlarla komut verdiği bir oyunu düşünün. Robot yalnızca verilen komutları harfiyen uyguluyor. Komut dizisi yanlışsa robot duvara çarpıyor ve sınıf hep birlikte hatanın nerede olduğunu arıyor. Bu tür etkinlikler özellikle küçük yaş grupları için ve bilgisayar imkânı sınırlı okullar için çok değerli. Bunun yanında algoritmanın, bilgisayarın kendisinden bağımsız bir düşünme biçimi olduğunu da çok net gösteriyorlar.

Üçüncü grup ise öğrencinin oyunu oynayan değil, yapan kişi olduğu projeler. Blok tabanlı programlama ortamları burada çok önemli bir yer tutuyor. Scratch gibi araçlarda öğrenciler kod bloklarını yapboz parçaları gibi birleştirerek karakterleri hareket ettiriyor, puan tutuyor, çarpışmaları algılıyor ve kısa sürede oynanabilir bir oyun ortaya çıkarıyor. Blokların yalnızca anlamlı biçimlerde birleşebilmesi, yazım hatalarını büyük ölçüde ortadan kaldırıyor ve öğrencinin dikkatini programın mantığına yöneltiyor.

Oynamaktan üretmeye

Bulmaca oyunları kodlamaya başlamak için iyi bir kapı, ancak orada kalmak bazı sınırlamaları da beraberinde getiriyor. Bu oyunlarda problemi oyunun tasarımcısı belirliyor, çözüm alanı dar tutuluyor ve çoğu zaman tek bir doğru cevap bekleniyor. Bütün bölümleri bitiren bir öğrenci, kendi başına boş bir sayfanın karşısına geçtiğinde ne yapacağını bilemeyebiliyor. Sahada sık gördüğüm bir durum bu. Öğrenciler bir döngünün nasıl kurulacağını biliyor, ancak kendi projelerinde döngüye ihtiyaç duyduklarını fark edemiyorlar.

Bu yüzden önerim, oynamaktan üretmeye doğru kademeli bir geçiş planlamanız. Bilgisayarsız etkinlikler ve bulmaca oyunlarıyla temel kavramlar tanıtıldıktan sonra öğrencilere hazır bir projeyi değiştirme fırsatı verin. Basit bir yakalama oyununda karakterin hızını değiştirmek, yeni bir engel eklemek ya da puanlama kuralını değiştirmek, öğrencinin kodu okumasını ve anlamasını gerektiriyor. Mevcut bir projeyi değiştirmek, sıfırdan başlamaktan çok daha az korkutucu ve öğrenciyi kodun nasıl çalıştığını incelemeye teşvik ediyor.

Bir sonraki adımda öğrenciler kendi küçük oyunlarını tasarlayabilir. Burada projenin kapsamını küçük tutmak çok önemli. Öğrencilerin hayalindeki oyun çoğu zaman yıllar sürecek bir yapımın büyüklüğünde oluyor. Bir karakter, bir hedef ve bir engelden oluşan bir oyunla başlamak, sonra her derste bir özellik eklemek, öğrencinin hem başarı duygusunu korumasını hem de adım adım ilerlemesini sağlıyor. Bu süreçte kâğıt üzerinde kısa bir tasarım yapmak da faydalı. Öğrenci kodlamaya başlamadan önce oyununda neyin olacağını çizerse, programlama sırasında neyi neden yaptığını daha iyi takip ediyor.

Oyun yapmanın kodlama eğitimine en büyük katkılarından biri, hata ayıklamayı doğal bir sürecin parçası haline getirmesi. Öğrencinin karakteri duvarın içinden geçiyor, puan iki kez artıyor ya da oyun hiç bitmiyorsa, öğrenci sorunu bulmak için kodunu satır satır izlemek zorunda kalıyor. Bu hata ayıklama deneyimi, programlamanın belki de en önemli becerisi. Öğrencilere hatanın bir başarısızlık değil, programlamanın olağan bir parçası olduğunu göstermek için oyun projeleri çok uygun bir ortam sunuyor.

Oyun projeleri kodlamanın ötesinde başka kazanımlar da getiriyor. Bir oyun yapan öğrenci aynı zamanda bir hikâye kuruyor, görseller ve sesler seçiyor, oyununu arkadaşlarına oynatıp geri bildirim alıyor. Kodlama burada kendi başına bir amaç olmaktan çıkıp bir şey üretmenin aracına dönüşüyor. Öğrencinin motivasyonu da çoğu zaman tam olarak buradan geliyor. Arkadaşının kendi yaptığı oyunu oynadığını görmek, hiçbir puan ya da rozetle kıyaslanamayacak bir deneyim.

Öğretmen için birkaç not

Kodlama derslerinde oyunları kullanırken dikkat edilmesi gereken bir nokta, öğrencilerin hazır projeleri adım adım kopyalaması. Video ya da yönerge takip ederek bir oyun yapan öğrenci, sonunda çalışan bir ürün elde etse de çoğu zaman o ürünün nasıl çalıştığını açıklayamıyor. Yönergeli etkinliklerden sonra mutlaka öğrencinin kendi kararlarını vermesini gerektiren bir değişiklik ya da ekleme görevi verin. Öğrencinin kendi kodunu bir arkadaşına anlatması da anlayıp anlamadığını görmenin basit bir yolu.

Eşli çalışma da kodlama derslerinde oyun projeleri için çok uygun bir düzen. Bir öğrencinin klavyeyi ve fareyi kullandığı, diğerinin ise kodu izleyip önerilerde bulunduğu, belirli aralıklarla rollerin değiştiği bu yöntem, öğrencilerin düşüncelerini sesli ifade etmelerini sağlıyor. Bilgisayar sayısının sınırlı olduğu sınıflarda ise bu düzen zaten bir ihtiyaç. Burada önemli olan, rollerin gerçekten değişmesine dikkat etmek ve klavyenin hep aynı öğrencide kalmasına izin vermemek.

Bir diğer nokta, blok tabanlı araçlardan metin tabanlı programlamaya geçiş. Blok tabanlı ortamlar başlangıç için çok güçlü, ancak bir noktada öğrencilerin bir kısmı daha fazlasını isteyecektir. Bu geçişi zorlamak yerine öğrenci hazır olduğunda yapmak daha sağlıklı. Bazı ortamlar blokların yanında karşılık gelen metin kodunu da gösteriyor. Bu tür araçlar iki dünya arasında bir köprü kurmak için kullanılabilir. Ben de kendi çalışmalarımda Unity ile oyun geliştiriyorum ve kodlamaya blok tabanlı araçlarla başlayan birinin bu ortamlara geçişte kavramsal olarak çok daha hazır olduğunu düşünüyorum. Değişkenler, döngüler, koşullar ve olaylar her iki dünyada da aynı.

Kodlama eğitimini yalnızca bilişim teknolojileri dersine sıkıştırmamak da gerekiyor. Matematik dersinde öğrencilerin açıları kullanarak bir karakteri hareket ettirdiği, fen dersinde basit bir simülasyon yaptığı, Türkçe dersinde etkileşimli bir hikâye kurguladığı projeler, kodlamayı farklı alanlarla buluşturuyor. Bu projelerde oyun, hem kodlamanın hem de dersin konusunun öğrenildiği ortak bir zemin oluyor.

Görüşmek üzere.

Görsel: Cpl. Mary Carmona, kamu malı, Wikimedia Commons.