Evde dijital okuryazarlık nasıl desteklenir?
Çocukların cihaz kullanmayı bizden daha hızlı öğrendiğini sık sık duyuyoruz. Bir uygulamayı açmak, bir videoyu kurgulamak ya da yeni bir oyunun menülerinde gezinmek konusunda gerçekten çok hızlılar. Ancak cihazı rahatça kullanabilmek ile dijital ortamda karşılaşılan bilgiyi değerlendirebilmek, kendi verisini koruyabilmek ve paylaştıklarının sonuçlarını öngörebilmek aynı beceri değil. Dijital okuryazarlık dediğimizde asıl bu ikinci grubu kastediyoruz. Okullar bu konuda önemli bir rol üstleniyor, ancak bu beceriler en çok gündelik hayatın içinde, yani evde gelişiyor.
İyi haber şu: Bu becerileri desteklemek için teknoloji uzmanı olmanıza gerek yok. Çocuğunuzla birlikte merak etmek, sorular sormak ve kendi alışkanlıklarınızı yüksek sesle düşünerek göstermek çoğu zaman yeterli. Aşağıda anlattıklarım, ayrı bir ders saati açmadan, akşam yemeğinde ya da birlikte internette bir şeye bakarken yapılabilecek şeyler.
Bilginin kaynağını sorgulamak
Çocuklar internette karşılaştıkları bilgiyi çoğu zaman göründüğü gibi kabul ediyor. Düzgün tasarlanmış bir site, çok izlenen bir video ya da kendinden emin konuşan biri, söylediklerinin doğru olduğu izlenimini kolayca yaratıyor. Bu yüzden evde kazandırabileceğiniz en değerli alışkanlıklardan biri, bir bilgiyle karşılaşıldığında önce kaynağına bakmak.
Bunun için araştırmacıların “yanal okuma” adını verdiği bir yaklaşım çok işe yarıyor. Bir sayfanın güvenilir olup olmadığını anlamak için o sayfanın içinde kalıp okumaya devam etmek yerine, yeni bir sekme açıp sayfanın ya da içeriği üreten kişinin kim olduğunu başka kaynaklardan araştırmak. Profesyonel doğrulamacılar da büyük ölçüde böyle çalışıyor. Çocuğunuz ödevi için bir bilgi bulduğunda birlikte birkaç basit noktaya bakabilirsiniz: Bu içeriği kim hazırlamış, neden hazırlamış, ne zaman yayımlanmış ve aynı bilgiyi başka güvenilir kaynaklar da söylüyor mu.
Fotoğraf ve videolar için de benzer bir yaklaşım geçerli. Bir görselin gerçekten iddia edilen yerde ve zamanda çekilip çekilmediğini anlamak için tersine görsel arama yapılabiliyor. Bunu çocuğunuzla birlikte bir kez denemeniz, bir fotoğrafın yıllar önce başka bir olay için çekilmiş olabileceğini görmesi için yeterli. Günümüzde gerçekçi görsellerin ve seslerin yapay olarak üretilebildiğini düşündüğümüzde, “gördüğüm her şey yaşanmış olmayabilir” farkındalığı her zamankinden daha önemli.
Reklam ile içeriği ayırt etmek de bu becerinin bir parçası. Küçük çocuklar bir videoda tanıtılan oyuncağın aslında bir reklam olduğunu her zaman fark edemiyor. Sevdiği bir içerik üreticisinin bir ürünü neden övdüğünü, “sponsorlu” ya da “reklam” ibaresinin ne anlama geldiğini konuşmak, çocuğun ikna edilmeye çalışıldığı anları tanımasına yardımcı olur. Başlıklar için de aynısı geçerli. Çok öfkelendiren ya da çok şaşırtan bir başlık gördüğünüzde, paylaşmadan önce bir dakika durmanın neden önemli olduğunu kendi örneğinizle gösterebilirsiniz.
Burada sizin tavrınız belirleyici. Aile mesajlaşma grubuna gelen bir haberi okuduğunuzda “Bunu nereden doğrulayabiliriz?” diye yüksek sesle düşünmek, çocuğunuza bu alışkanlığı anlatmaktan çok daha etkili. Yanıldığınız bir haberi fark ettiğinizde bunu çocuğunuzla paylaşmak da güzel bir örnek olur. Herkesin yanılabileceğini ve önemli olanın kontrol etmek olduğunu görmüş olur.
Gizlilik ve dijital ayak izi
Dijital okuryazarlığın ikinci büyük alanı, çocuğun kendi bilgisini nasıl koruduğu ve dijital ortamda nasıl bir iz bıraktığı. Birçok çocuk için kişisel bilginin ne olduğu çok net değil. Ad soyad ve telefon numarasının paylaşılmaması gerektiğini biliyorlar, ancak okul formasıyla çekilmiş bir fotoğrafın, evin önünden paylaşılan bir videonun ya da her gün aynı saatte paylaşılan bir konumun da kim olduklarını ve nerede olduklarını ele verebileceğini fark etmiyorlar.
Bunu konuşmanın güzel bir yolu, bir uygulamayı yüklerken istediği izinlere birlikte bakmak. Basit bir oyunun neden mikrofona, rehbere ya da konuma erişmek istediğini sormak, çocuğun uygulamaların veriyle ilişkisini fark etmesini sağlıyor. Aynı şekilde güçlü şifre oluşturmayı, şifrenin en yakın arkadaşla bile paylaşılmamasını ve mümkün olan hesaplarda iki aşamalı doğrulamanın açılmasını birlikte uygulamalı olarak yapmak, bu bilgileri kalıcı hale getirir.
Dijital ayak izi kavramını anlatmak için çocuğunuzla birlikte internette kendi adınızı aramayı deneyebilirsiniz. Karşınıza ne çıktığını görmek, internette paylaşılan şeylerin uzun süre erişilebilir kaldığını somut olarak gösteriyor. Burada vurgulamak istediğim nokta, silinen bir mesajın ya da kısa süre sonra kaybolan bir paylaşımın da ekran görüntüsünün alınabileceği. Çocuğa “İnternette paylaştığın her şeyi okul panosuna asılmış gibi düşün” demek, bu fikri yaşına uygun bir şekilde anlatmanın kolay bir yolu.
Dijital ayak izi yalnızca risklerle ilgili değil. Çocuğunuzun ilerde gurur duyacağı bir iz bırakması da mümkün. Hazırladığı bir proje, yazdığı bir hikâye ya da katkı verdiği bir okul çalışması da bu izin bir parçası. Bu yüzden konuyu yalnızca yasaklar üzerinden değil, “Nasıl biri olarak tanınmak istersin?” sorusu üzerinden konuşmak daha yapıcı bir yaklaşım.
Başkalarının bilgisine saygı da bu başlığa dahil. Bir arkadaşının fotoğrafını ondan izin almadan paylaşmamak, bir grup sohbetinde konuşulanları başka bir yere taşımamak ve dijital ortamda yüz yüze söyleyemeyeceği bir şeyi yazmamak, çocuğun hem kendisini hem de çevresini koruyan davranışlar. Bunları kurallar listesi olarak sunmak yerine gerçek bir olay üzerinden, örneğin sınıfta yaşanan bir durumu konuşurken ele almak çok daha akılda kalıcı oluyor.
Bu konuşmaların içeriği çocuğun yaşıyla birlikte değişiyor. Okul öncesi ve ilkokulun ilk yıllarında temel mesaj oldukça basit: Tuhaf, korkutucu ya da emin olamadığı bir şeyle karşılaştığında bir yetişkine göstermek. Ortaokul yıllarına gelindiğinde ise konuşmayı derinleştirebilirsiniz. Sosyal medyada ve video platformlarında karşısına çıkan içeriklerin bir algoritma tarafından seçildiğini, bu algoritmanın en çok etkileşim alan içeriği öne çıkardığını ve bunun her zaman en doğru ya da en iyi içerik anlamına gelmediğini konuşmak, gencin kendi akışına daha eleştirel bakmasını sağlar.
Bütün bunlar için ayrı bir eğitim planlamanıza gerek yok. Çocuğunuzla birlikte bir ödev araştırırken, bir uygulama yüklerken ya da bir haberi okurken bu konulara değinmek, dijital okuryazarlığı gündelik hayatın doğal bir parçası haline getiriyor. Çocuk büyüdükçe bu soruları kendisi sormaya başlayacak. Hedefimiz de tam olarak bu: Biz yanında olmadığımızda da durup düşünebilen bir çocuk.
Görüşmek üzere.
Görsel: Shixart1985, CC BY 2.0, Wikimedia Commons.