Ekran süresi mi, ekran kalitesi mi?

Bir ebeveyn ve çocuğun birlikte bir tablet ekranına baktığı ev ortamı

Çocukların ekran kullanımı konuşulduğunda tartışma neredeyse her zaman aynı yere varıyor: Günde kaç saat? Süre ölçmesi kolay bir şey olduğu için onu konuşmayı seviyoruz. Telefonlar ve tabletler bize haftalık raporlar gönderiyor, bir sayı görüyoruz ve o sayının fazla mı az mı olduğuna karar vermeye çalışıyoruz. Ancak aynı bir saat, çocuğun o saatte ne yaptığına bağlı olarak birbirinden çok farklı deneyimler anlatabilir. Bu yazıda süreyi tamamen bir kenara bırakmadan, ekranın başında geçen zamanın niteliğine nasıl bakabileceğinizi anlatmak istiyorum.

Süre önemsiz değil, bunu baştan söyleyeyim. Özellikle küçük yaş grupları için Dünya Sağlık Örgütü gibi kuruluşların önerileri, ekran başında hareketsiz geçen zamanın sınırlı tutulmasını ve bebekler için hiç olmamasını öneriyor. Bu öneriler ciddiye alınmalı. Ancak çocuk büyüdükçe, ödevden arkadaşlarla iletişime kadar hayatın birçok alanı ekranla iç içe geçiyor ve tek bir sayıya bakmak resmin önemli bir kısmını gözden kaçırmamıza yol açıyor.

Ekranda ne yapıldığı

Bir çocuğun yarım saat boyunca otomatik olarak birbirini izleyen kısa videoları kaydırması ile aynı yarım saatte bir arkadaşıyla birlikte bir oyunda yapı inşa etmesi, kısa bir animasyon hazırlaması ya da büyükannesiyle görüntülü konuşması aynı şey değil. İlkinde çocuk büyük ölçüde edilgen bir izleyici. Diğerlerinde düşünüyor, karar veriyor, üretiyor ya da bir ilişkiyi sürdürüyor.

Bu yüzden ekran etkinliklerini kabaca üç grupta düşünmek işe yarıyor. Birincisi izlemek ya da kaydırmak gibi tüketime dayalı etkinlikler. İkincisi oyun oynamak, bir uygulamada problem çözmek ya da bir konuyu araştırmak gibi etkileşime dayalı etkinlikler. Üçüncüsü ise video kurgulamak, kodlamak, çizim yapmak, müzik hazırlamak ya da bir sunum oluşturmak gibi üretime dayalı etkinlikler. Hiçbiri tek başına kötü değil. Sakin bir akşam iyi bir belgesel izlemek gayet değerli bir deneyim. Ancak bir çocuğun ekran zamanının neredeyse tamamı birinci grupta geçiyorsa, süre makul görünse bile üzerinde düşünmeye değer.

İçeriğin kendisi de önemli. Çocuklar için hazırlanmış olması ya da “eğitici” diye tanıtılması, bir içeriğin iyi olduğu anlamına gelmiyor. Uygulama mağazalarında eğitsel olarak sunulan birçok uygulama aslında basit bir test ve bolca reklamdan ibaret. Eğitsel oyunlar üzerine çalışırken en çok dikkat ettiğimiz şeylerden biri, öğrenmenin içeriğin merkezinde olması ve çocuğu gereksiz uyaranlarla boğmaması. Siz de bir içeriğe karar verirken temposuna, reklam içerip içermediğine, çocuğu düşünmeye davet edip etmediğine ve doğal bir bitiş noktası olup olmadığına bakabilirsiniz.

Doğal bitiş noktası meselesi sandığımızdan daha önemli. Otomatik oynatma ve sonsuz kaydırma gibi özellikler kullanıcıyı mümkün olduğunca uzun süre ekranda tutmak için tasarlanıyor. Bir yetişkin için bile bu döngüden çıkmak zor. Bir çocuktan bu döngüyü kendi başına kırmasını beklemek gerçekçi değil. Belli bir bölümle biten bir dizi, sonu olan bir oyun ya da tamamlanan bir proje, ekranı kapatmayı çok daha kolay hale getiriyor. Mümkün olan yerlerde otomatik oynatmayı kapatmak da bu anlamda basit ama etkili bir adım.

Kiminle ve neyin yerine

Ekran kalitesinin ikinci boyutu, ekranın kiminle kullanıldığı. Özellikle küçük çocuklarda bir ebeveynle birlikte izlenen ya da oynanan içerik, tek başına izlenen içerikten çok daha fazla öğrenme fırsatı sunuyor. Çocukla birlikte izlerken gördüklerini konuşmak, “sence şimdi ne olacak” diye sormak ya da izlenen bir şeyi ertesi gün günlük hayatta hatırlatmak, ekrandaki deneyimi gerçek dünyaya bağlıyor. Her seferinde çocuğun yanında oturmanız gerekmiyor elbette. Ama zaman zaman ona eşlik etmek, onun ekran dünyasını tanımanızı da sağlıyor.

Arka planda sürekli açık duran televizyon da bu başlıkta düşünülmesi gereken bir konu. Kimse izlemiyor gibi görünse bile açık bir ekran, çocuğun oyununu ve evdeki konuşmaları bölüyor. Ekranın yalnızca gerçekten izlendiği zaman açık olması, evdeki ses ve dikkat ortamını sanıldığından fazla değiştiriyor.

Ekranın başkalarıyla bağ kurmak için kullanıldığı zamanları da ayrı tutmak gerekiyor. Uzakta yaşayan bir akrabayla yapılan görüntülü görüşme, bir arkadaşla birlikte çözülen bir ödev ya da sınıf arkadaşlarıyla yürütülen bir proje, ekran başında geçse de sosyal bir etkinlik. Bu tür kullanımları izleme ya da kaydırma ile aynı hesaba yazmak, çocuğa ekranla ilgili yanlış bir mesaj veriyor.

Üçüncü ve belki de en önemli boyut, ekranın neyin yerini aldığı. Ekran kendi başına zararlı olmasa bile uykudan, hareketten, açık havada oyundan, kitap okumaktan ya da aile ile yüz yüze sohbetten çalıyorsa bir sorun var demektir. Bu yüzden önerim, ekran süresini değerlendirirken önce bu temel ihtiyaçların karşılanıp karşılanmadığına bakmanız. Çocuğunuz yeterince uyuyor, gün içinde hareket ediyor, arkadaşlarıyla yüz yüze vakit geçiriyor ve ekran dışında da kendini oyalayabiliyorsa, ekranla ilişkisi muhtemelen dengeli bir yerde.

Bu üç boyutu günlük hayatta kullanmak için kendinize birkaç kontrol noktası belirleyebilirsiniz:

  • Çocuğun bugün ekranda ne izlediğini, oynadığını ya da ürettiğini biliyorum.
  • İçeriğin yaşına uygun olduğunu ve onu boğmadığını gördüm.
  • Ekran zamanının bir kısmı birlikte ya da başkalarıyla etkileşim içinde geçti.
  • Uyku, hareket ve yüz yüze zaman ekran yüzünden azalmadı.

Bu kontrol noktalarına bakarken kendinizi suçlamanıza gerek yok. Her gün her maddeyi karşılamak mümkün değil. Hastalık günleri, uzun yolculuklar ya da yoğun haftalar olacak. Önemli olan genel eğilim.

Kaliteye odaklanmak, süre kurallarını tamamen kaldırmak anlamına gelmiyor. Aksine, süreyle ilgili kuralları da daha anlamlı hale getiriyor. “Günde bir saat” demek yerine çocuğunuzla birlikte hangi etkinliklerin bu zamana dahil olduğunu, ödev ya da bir projeye ayrılan zamanın nasıl değerlendirileceğini konuşabilirsiniz. Çocuk ekranda bir şey üretmeye başladığında, örneğin bir animasyon hazırladığında ya da bir oyun tasarladığında, bu çalışmaya biraz daha geniş zaman tanımak onu üretmeye teşvik eden güzel bir mesaj olur.

Çocuğunuzla ekran kullanımını konuşurken onun ne düşündüğünü de sorun. Hangi içeriklerin ona iyi geldiğini, hangilerinden sonra kendini yorgun ya da huzursuz hissettiğini fark etmesine yardımcı olmak, ileride kendi ekran kullanımını kendi başına düzenleyebilmesinin temelini atar. Amacımız çocuğu ömür boyu bir zamanlayıcıyla takip etmek değil, ekranla sağlıklı bir ilişki kurabilen bir birey yetiştirmek.

Görüşmek üzere.

Görsel: Shixart1985, CC BY 2.0, Wikimedia Commons.