Eğitsel oyunlarda hikâye ve karakterin rolü

Keşfet Kurtul eğitsel sanal gerçeklik oyununun ada temalı tanıtım görseli

Eğitsel oyun fikirlerini dinlediğimde çoğu zaman ilk anlatılan şey bir hikâye oluyor. Uzaydan gelen bir robot, kaybolan bir hazine, ormanda yolunu bulmaya çalışan bir tavşan. Hikâye ve karakter, bir oyun fikrinin en heyecan verici kısmı gibi görünüyor ve bu çok doğal. İnsanlar hikâyeleri sever, çocuklar ise belki daha da fazla. Ancak eğitsel bir oyunda hikâyenin görevi oyuncunun ilgisini çekmekten ibaret değil. Bu yazıda hikâye ve karakterin eğitsel oyunlarda ne zaman öğrenmeye yardım ettiğini, ne zaman dikkati dağıttığını kendi deneyimlerim üzerinden anlatmaya çalışacağım.

Hikâyenin en temel katkısı, yapılan işe bir anlam kazandırması. Bir çocuğa “bu sayıları tek ve çift olarak ayır” dediğinizde bu bir alıştırmadır. Aynı çocuğa “köprünün bir tarafından yalnızca çift sayılar, diğer tarafından yalnızca tek sayılar geçebiliyor, yolcuları doğru tarafa yönlendir” dediğinizde ise aynı işlem bir amaca bağlanır. Öğrenci artık neden sayıları ayırdığını biliyor. Bu bağlam, bilginin hangi durumda işe yaradığını görmesini de kolaylaştırıyor.

Hikâyenin ikinci katkısı, oyunun parçalarını bir arada tutması. Birbirinden kopuk on bölüm yerine bir yolculuğun aşamaları olarak tasarlanan bölümler, öğrenciye nerede olduğunu ve nereye gittiğini hissettirir. Keşfet Kurtul’da öğrencinin bir yerden kurtulmaya çalışması, karşısına çıkan her ipucunu ve görevi aynı amacın parçası haline getiriyordu. Öğrenci bir sonraki adımın neden önemli olduğunu ayrıca açıklamaya gerek kalmadan anlıyordu.

Hikâyenin üçüncü ve belki en çok konuşulan katkısı ise duygusal bağ. Öğrencinin merak ettiği, yardım etmek istediği ya da kendisini yerine koyduğu bir karakter, oyunda biraz daha uzun kalmasını ve hata yaptığında vazgeçmemesini sağlayabiliyor. Özellikle küçük yaş gruplarında “karakterin başı dertte, ona yardım etmeliyim” duygusu, puan kazanma isteğinden çok daha güçlü bir motivasyon kaynağı olabiliyor.

Hikâye ne zaman dikkati dağıtır?

Sorun, hikâyenin öğrenmeyle hiçbir ilişkisi olmadığında başlıyor. Uzun bir giriş videosu, ardından bir dizi soru, sonra yine uzun bir ara sahne. Bu yapıda hikâye bir ödül gibi çalışıyor ve öğrenci soruları hikâyenin devamını görmek için aşılması gereken engeller olarak algılıyor. Aslında burada iki ayrı ürün var: bir çizgi film ve bir test. İkisini art arda koymak onları bir eğitsel oyuna dönüştürmüyor.

Sahada sık gördüğüm bir diğer problem, hikâyenin çalışan belleği doldurması. Öğrencinin aynı anda karakterlerin isimlerini, aralarındaki ilişkileri, olay örgüsünün ayrıntılarını ve öğrenmesi gereken kavramı akılda tutması gerekiyorsa, hikâye öğrenmeyle yarışmaya başlar. Çoklu ortam öğrenmesi üzerine yapılan çalışmalarda ilgi çekici ama konuyla ilgisiz ayrıntıların öğrenmeyi zayıflatabildiği sıkça vurgulanıyor. Hikâyedeki her ayrıntı, öğrencinin zihninde bir yer kaplıyor.

Karakterlerin kendisi de dikkat dağıtabiliyor. Ekranın köşesinde sürekli hareket eden, konuşan, şaka yapan bir maskot ilk birkaç dakika eğlenceli olsa da öğrenci bir problem üzerinde düşünmeye çalışırken araya giriyorsa yardımcı değil, engel oluyor. Karakterin ne zaman konuşacağını ve ne zaman susacağını tasarlamak, karakterin görünüşünü tasarlamak kadar önemli.

Bir de hikâyenin öğrenilecek bilgiyle çeliştiği durumlar var. Fen konularında özellikle dikkat edilmesi gereken bir nokta bu. Hikâyenin heyecanlı olması için fizik kurallarını esneten, hayvanların gerçekte yapamayacağı şeyleri yaptığı bir dünya kurduğunuzda, öğrenci hangi bilginin oyunun kurgusuna, hangisinin gerçek dünyaya ait olduğunu ayırt etmekte zorlanabilir. Kurgu serbest olabilir, ancak öğretmeye çalıştığınız kavram her zaman doğru gösterilmeli.

Hikâyeyi öğrenmeye bağlamak

Önerim, hikâyeyi oyunun mekaniğiyle aynı yerden doğurmanız. Önce öğrencinin oyunda ne yapacağını belirleyin, sonra bu eylemin anlamlı olacağı bir dünya kurun. Öğrenci kesirleri karşılaştırıyorsa, bu karşılaştırmanın doğal olarak önem taşıdığı bir durum düşünün. Hikâye eylemi açıklamalı, eylem de hikâyeyi ilerletmeli. İkisi birbirinden ayrılabiliyorsa bağ zayıf demektir.

Hikâyeyi kısa ve hafif tutmak da çoğu zaman daha iyi sonuç veriyor. Eğitsel oyunlarda karmaşık bir olay örgüsüne nadiren ihtiyaç var. Tek cümleyle anlatılabilen bir durum, net bir amaç ve bu amaca ulaşmak için yapılması gerekenler çoğu zaman yeterli. Ara sahneleri kısa tutun, öğrencinin istediğinde geçebilmesine izin verin ve hikâyenin önemli kısımlarını mümkün olduğunca oyunun içinde, öğrencinin eylemleri sırasında aktarın.

Karakterleri tasarlarken onlara bir görev verin. Bir karakter öğrenciye ipucu verebilir, hatasını fark etmesine yardım edebilir ya da öğrencinin öğrettiği bir şeyi “öğrenen” bir arkadaş olabilir. Son yaklaşım özellikle ilginç. Öğrencinin bir karaktere bir şeyi açıkladığı ya da onun hatasını düzelttiği tasarımlar, öğrenciyi daha derin düşünmeye yöneltebiliyor. Bir şeyi başkasına anlatmaya çalışmanın kendi anlayışımızı güçlendirdiğini çoğumuz deneyimlemişizdir.

Karakter seçimi yaparken öğrencilerin çeşitliliğini de düşünün. Öğrencilerin kendilerini görebilecekleri karakterler, oyunun “benim için yapılmış” hissini güçlendiriyor. Burada abartılı ve kalıplaşmış temsillerden kaçınmak, karakterleri sade ama sıcak tutmak genellikle iyi bir yol.

Yaş grubu da hikâyenin dozunu belirliyor. Okul öncesi ve ilkokulun ilk yıllarındaki çocuklar için tanıdık bir karakter ve basit bir yardım etme kurgusu çok iyi işliyor. Ortaokul ve lise öğrencileri ise kendilerine çocukça gelen bir hikâyeye hızla mesafe koyabiliyor. Bu yaşlarda öğrenciye karar verme alanı bırakan, seçimlerin sonuçlarını gösteren kurgular daha fazla ilgi çekiyor. Bir sınıf için harika çalışan hikâye bir başka sınıfta tamamen etkisiz kalabiliyor.

Tokat’ta bilişim teknolojileri öğretmenleriyle birlikte üçüncü sınıflar için tek ve çift sayılar üzerine bir sanal gerçeklik oyunu geliştirirken de benzer bir tartışma yaşadık. Öğretmenlerden gelen hikâye önerilerinin bir kısmı oldukça zengindi, ancak her birini “öğrenci bu hikâyede tek ve çift sayılarla ne yapıyor?” sorusuyla sınadık. Bu soruya net cevap veremeyen fikirler ne kadar eğlenceli görünse de elendi. Geriye kalan kurgu sade ama işlevseldi.

Hikâyenin işe yarayıp yaramadığını anlamanın en iyi yolu yine öğrencileri gözlemlemek. Öğrenciler oyundan sonra size hikâyeyi mi anlatıyor, yoksa yaptıklarını mı? Karakterin adını hatırlayıp kavramı hatırlamıyorlarsa hikâye öne geçmiş demektir. Öğrenci “şunu yaptım çünkü karakter şuna ihtiyaç duyuyordu” gibi cümleler kuruyorsa, hikâye ile öğrenme birbirine bağlanmış demektir.

Hikâye ve karakter, eğitsel oyunlarda güçlü ama kolayca yanlış kullanılabilen araçlar. Bir çocuğun bir problemle uğraşmasına anlam katan, onu biraz daha sabırlı kılan bir hikâye büyük bir kazanç. Problemle ilgisi olmayan, yalnızca ekranı dolduran bir hikâye ise oyunu daha pahalı ve daha az öğretici hale getiriyor. Tasarım sürecinde her hikâye öğesine “bu, öğrencinin öğrenmesine nasıl yardım ediyor?” diye sormanız, bu ikisini ayırt etmenin en pratik yolu.

Görüşmek üzere.