Dijital oyun deneyiminde çocuklar için riskler
Dijital oyunlar artık çocukların hayatının olağan bir parçası. Telefonda, tablette, bilgisayarda ya da oyun konsolunda, çocukların büyük çoğunluğu her gün bir şekilde oyun oynuyor. Uzun süredir eğitsel oyunlar üzerine çalışan biri olarak oyunların öğrenme için ne kadar güçlü bir araç olabileceğini yakından biliyorum. Ancak aynı güç, doğru yönetilmediğinde çocuklar için çeşitli riskler de doğurabiliyor. Bu yazıda bu riskleri sıralamaya ve her biri için neler yapılabileceğine değinmeye çalışacağım.
Şunu baştan belirtmekte fayda görüyorum: Amacım oyunları şeytanlaştırmak değil. Oyunları tamamen yasaklamak çoğu zaman işe yaramıyor, çocuğun oyunu gizli oynamasına ve yaşadığı sorunları sizinle paylaşmamasına yol açıyor. Riskleri bilmek ve çocukla birlikte yönetmek çok daha sağlıklı bir yol.
En bilinen risk, çocuğun yaşına uygun olmayan içerikle karşılaşması. Şiddet, korku öğeleri, uygunsuz dil ya da kumar benzeri mekanikler içeren oyunlar küçük yaştaki çocuklar için uygun değil. Avrupa’da kullanılan PEGI sistemi gibi yaş derecelendirmeleri bu konuda iyi bir başlangıç noktası. Oyunun kutusunda ya da uygulama mağazasındaki sayfasında yer alan yaş sınırını ve içerik uyarılarını mutlaka kontrol edin.
Yine de derecelendirmeler her şeyi anlatmıyor. Özellikle çok oyunculu ve kullanıcıların kendi içeriklerini ürettiği platformlarda, oyunun kendisi masum olsa bile diğer oyuncuların ürettiği içerik çocuğunuz için uygun olmayabilir. Bu yüzden çocuğunuzun oynadığı oyunu bir süre onunla birlikte oynamak, derecelendirmeyi okumaktan çok daha fazla bilgi verir.
Bugün birçok oyunda yazılı ya da sesli sohbet özelliği bulunuyor. Çocuklar oyun içinde tanımadıkları kişilerle kolayca iletişim kurabiliyor. Bu iletişim çoğu zaman zararsız olsa da kötü niyetli kişilerin çocuklara ulaşmak için oyunları kullanabildiği de bir gerçek. Çocuğa önce arkadaş gibi yaklaşıp güven kazanan, sonra kişisel bilgi, fotoğraf ya da buluşma talep eden kişilere karşı çocukların bilinçli olması gerekiyor.
Burada yapılabilecek en önemli şey, oyunun gizlilik ayarlarını birlikte gözden geçirmek ve sohbeti yalnızca tanıdık arkadaşlarla sınırlandırmak. Bunun yanında çocuğunuzla açık bir iletişim kurmanız çok önemli. Oyunda kendisini rahatsız eden bir şeyle karşılaştığında size kızılmadan anlatabileceğini bilmesi, herhangi bir teknik ayardan daha koruyucudur.
Ücretsiz oyunların önemli bir kısmı gelirini oyun içi satın alımlardan elde ediyor. Karakter kıyafetleri, ek seviyeler, oyun parası… Çocuklar bu satın alımların gerçek parayla yapıldığını her zaman fark edemeyebiliyor. Özellikle içeriği önceden bilinmeyen ödüller sunan ganimet kutuları, şans oyunlarına benzeyen yapılarıyla ayrıca dikkat edilmesi gereken bir mekanik.
Cihazınızda ve uygulama mağazasında satın alımlar için şifre ya da onay zorunluluğunu açın. Çocuğunuzla oyun içi parayla gerçek para arasındaki ilişkiyi konuşun. Belirli bir harçlık tanımlamak ve bu harçlığın nasıl kullanılacağına birlikte karar vermek, çocuğun hem bu riski yönetmesine hem de para yönetimini öğrenmesine katkı sağlar.
Oyunlar tasarımları gereği oyuncuyu oyunda tutmak üzere kurgulanıyor. “Bir bölüm daha” hissi, günlük görevler, kaçırılmaması gereken etkinlikler çocukların oyunu bırakmasını zorlaştırıyor. Uzun süreli oyun oynamanın uykuyu, fiziksel aktiviteyi, ödevleri ve yüz yüze sosyal ilişkileri olumsuz etkilemesi en sık karşılaşılan sorunlar arasında.
Dünya Sağlık Örgütü küçük yaş grupları için ekran başında hareketsiz geçirilen sürenin sınırlı tutulmasını öneriyor. Daha büyük çocuklarda ise tek bir doğru süreden çok dengeye bakmak gerekiyor. Uyku, okul, hareket ve aile zamanı yerinde mi? Bu soruların cevabı evet ise oyun süresi büyük ihtimalle sorun değildir. Yatmadan önceki son bir saati ekransız geçirmek ve cihazları yatak odası dışında şarj etmek uyku için atılabilecek basit ama etkili adımlar.
Çocukların çoğu oyunu sağlıklı bir şekilde oynar. Ancak bazı çocuklarda oyun oynama davranışı kontrol edilemez hale gelebiliyor. Oyun oynayamadığında aşırı öfke ya da huzursuzluk, daha önce zevk aldığı etkinliklerden uzaklaşma, okul başarısında belirgin düşüş ve oyun süresi konusunda sürekli yalan söyleme gibi işaretler dikkat edilmesi gereken durumlar.
Bu işaretleri uzun süre gözlemliyorsanız konuyu bir uzmanla, örneğin okulun rehberlik servisiyle ya da bir çocuk ve ergen ruh sağlığı uzmanıyla paylaşmaktan çekinmeyin. Erken fark edilen durumlar çok daha kolay yönetiliyor.
Uzun süre aynı pozisyonda ekrana bakmak göz yorgunluğuna, boyun ve sırt ağrılarına yol açabiliyor. Sanal gerçeklik gibi sürükleyici teknolojilerde ise baş dönmesi ve mide bulantısı gibi etkiler de görülebiliyor. Belirli aralıklarla mola vermek, ekranla göz arasındaki mesafeyi korumak ve oyun oynanan ortamın iyi aydınlatılmış olmasına dikkat etmek bu etkileri azaltır. Sanal gerçeklik gözlüklerinde ise üreticinin belirttiği yaş sınırına mutlaka uyun.
Çok oyunculu oyunlar, okul ortamındaki zorbalığın dijital ortama taşındığı yerlerden biri olabiliyor. Sürekli hakaret edilmek, oyundan dışlanmak ya da hesabının ele geçirilmesi çocuk için ciddi bir stres kaynağı. Çocuğunuz oyundan sonra belirgin şekilde üzgün ya da gergin görünüyorsa bunun nedenini sakin bir şekilde konuşmaya çalışın. Oyunların çoğunda rahatsız edici oyuncuları engelleme ve şikâyet etme seçenekleri bulunuyor. Bu seçenekleri çocuğunuzla birlikte öğrenin.
Peki ne yapmalı?
Bu risklerin hepsini tek bir kuralla ortadan kaldırmak mümkün değil. Ancak birkaç temel yaklaşım çoğu riskin önüne geçiyor:
- Çocuğunuzun oynadığı oyunları tanıyın, zaman zaman onunla birlikte oynayın.
- Yaş derecelendirmelerini ve içerik uyarılarını kontrol edin.
- Gizlilik, sohbet ve satın alma ayarlarını birlikte yapılandırın.
- Oyun süresini çocuğunuzla konuşarak belirleyin ve kurallara siz de uyun.
- Bir sorun yaşadığında size gelebileceğini bilmesini sağlayın.
Son maddeyi özellikle vurgulamak istiyorum. Çocuklar dijital dünyada karşılaştıkları sorunları çoğu zaman cihazları ellerinden alınacağı korkusuyla ebeveynlerinden saklıyor. Çocuğunuz bir problem yaşadığında ilk tepkinin ceza değil destek olacağını bilirse, risklerin önemli bir kısmını henüz büyümeden birlikte çözebilirsiniz.
Görüşmek üzere.
Görsel: Henry Burrows, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons.