Çoklu ortam tasarımında Mayer'in ilkeleri: öğretmenler için pratik bir rehber
Öğretmenlerin her gün hazırladığı slaytlar, ders videoları ve çalışma kâğıtları aslında birer çoklu ortam tasarımı. Metin, görsel, ses ve bazen animasyon bir araya geliyor. Bu öğeleri bir araya getirirken çoğumuz sezgilerimizle hareket ediyoruz ve sezgilerimiz bizi bazen yanıltıyor. Daha çok görsel, daha çok renk ve daha çok bilgi her zaman daha iyi öğrenme anlamına gelmiyor. Richard Mayer ve çalışma arkadaşlarının uzun yıllara yayılan araştırmalarından çıkan çoklu ortam öğrenmesi ilkeleri, bu konuda elimizdeki en sağlam rehberlerden biri. Bu yazıda bu ilkeleri slaytlar ve videolar üzerinden, sınıfta doğrudan kullanabileceğiniz şekilde anlatmak istiyorum.
İlkelerin dayandığı çoklu ortam öğrenmesinin bilişsel kuramı üç temel varsayıma sahip. Birincisi, insanlar sözel ve görsel bilgiyi iki ayrı kanaldan işler. İkincisi, her kanalın aynı anda işleyebileceği bilgi miktarı sınırlıdır. Üçüncüsü, öğrenme pasif bir alım değil, öğrencinin bilgiyi seçtiği, düzenlediği ve önceki bilgileriyle bütünleştirdiği aktif bir süreçtir. Mayer bu çerçevede öğrencinin bilişsel kapasitesini üç tür işlemin paylaştığını söylüyor: öğrenme hedefine hizmet etmeyen gereksiz işlem, içeriğin kendi zorluğundan kaynaklanan temel işlem ve öğrencinin bilgiyi anlamlandırmak için yaptığı üretici işlem. İyi bir tasarım gereksiz işlemi azaltır, temel işlemi yönetilebilir hale getirir ve üretici işlemi teşvik eder.
Tek tek ilkelere geçmeden önce en temel olanı hatırlatmakta fayda var. Çoklu ortam ilkesi, insanların yalnızca sözcüklerden değil, sözcükler ve resimlerden birlikte daha iyi öğrendiğini söylüyor. Burada kastedilen süs amaçlı görseller değil, anlatılan şeyi açıklayan şema, diyagram ve görsellerdir. Bir slayttaki stok fotoğraf ile bir süreci adım adım gösteren bir diyagram aynı işi görmüyor.
Gereksiz yükü azaltmak
Tutarlılık ilkesi, öğrenme hedefine hizmet etmeyen öğeler çıkarıldığında öğrencilerin daha iyi öğrendiğini söylüyor. İlginç ama konu dışı anekdotlar, dekoratif görseller, arka plan müzikleri ve hareketli geçişler bu kapsama giriyor. Slaytlarınızı hazırladıktan sonra her öğe için “bu öğe öğrencinin konuyu anlamasına yardım ediyor mu” diye sormak, bu ilkeyi uygulamanın en pratik yolu. Eğitsel oyun arayüzleri tasarlarken de en sık yaptığımız iş, ekrandaki öğeleri bu soruyla ayıklamak.
İşaretleme ilkesi, önemli bilginin vurgulandığı ve içeriğin yapısının belirgin hale getirildiği tasarımların öğrenmeyi desteklediğini gösteriyor. Bir diyagramda o an anlattığınız bölümü bir okla göstermek, anahtar terimi farklı bir renkle vurgulamak ya da videonun başında üç ana bölümü kısaca sıralamak işaretlemeye örnek. Burada dikkat edilmesi gereken nokta ölçü. Her şeyi vurgulamak, hiçbir şeyi vurgulamamakla aynı sonucu verir.
Gereksiz tekrar ilkesi en çok yanlış anlaşılan ilkelerden biri. Bu ilkeye göre öğrenciler grafik ve sesli anlatımdan, grafik, sesli anlatım ve aynı metnin ekranda yazılı olarak verildiği sunumdan daha iyi öğreniyor. Ekranda uzun bir metin varken aynı metni sesli okumak, öğrenciyi hem görseli hem metni aynı anda gözle takip etmeye ve okuduğuyla duyduğunu karşılaştırmaya zorluyor. Bu, metnin tamamen kaldırılması gerektiği anlamına gelmiyor. Ekranda kısa anahtar sözcükler kullanmak genellikle sorun yaratmıyor. Ekranda görsel yoksa, sunum yavaş ilerliyorsa ya da öğrenciler dilin anadili olmayan konuşucularıysa yazılı metin de faydalı olabiliyor. Önerim, slaytlarınızda konuşacağınız her şeyi yazmak yerine anahtar sözcüklere ve görsellere yer vermeniz.
Uzamsal yakınlık ilkesi, ilişkili metin ve görselin ekranda birbirine yakın yerleştirilmesi gerektiğini söylüyor. Bir diyagramın parçalarını slaydın altındaki bir açıklama listesiyle eşleştirmeye çalışan öğrenci, zihinsel kapasitesini konuyu anlamaya değil, gözünü ileri geri gezdirmeye harcıyor. Etiketleri diyagramın ilgili parçasının hemen yanına koymak basit ama etkili bir çözüm. Zamansal yakınlık ilkesi ise aynı fikrin zaman boyutu. Bir animasyonu anlatırken anlatım ile görüntünün aynı anda verilmesi, önce animasyonun sonra açıklamanın gelmesinden daha etkili.
Temel işlemi yönetmek ve anlamayı desteklemek
Bölümleme ilkesi, karmaşık bir içeriğin öğrencinin kendi hızında ilerleyebileceği parçalara ayrılmasının öğrenmeyi desteklediğini gösteriyor. Uzun bir ders videosu yerine her biri tek bir fikre odaklanan kısa videolar hazırlamak ya da canlı bir anlatımda her adımdan sonra kısa bir duraklama vermek bu ilkenin uygulamaları. Ön eğitim ilkesi ise bir süreci anlatmadan önce temel kavramların adlarını ve özelliklerini tanıtmanın faydalı olduğunu söylüyor. Bir motorun nasıl çalıştığını anlatmadan önce parçalarını tanıtmak, öğrencinin süreci izlerken aynı anda yeni terimlerle boğuşmasını önlüyor.
Kip ilkesi, görsellerin yazılı metin yerine sesli anlatımla desteklenmesinin, özellikle hızlı ilerleyen ve karmaşık sunumlarda öğrenmeyi desteklediğini gösteriyor. Bunun sebebi, görsel ile yazılı metnin aynı görsel kanalı paylaşması. Sesli anlatım bilgiyi diğer kanala taşıyarak yükü dengeliyor. Ancak öğrencinin geri dönüp tekrar okuması gereken uzun ve teknik bilgilerde yazılı metin daha uygun olabilir.
Kişiselleştirme ilkesi, resmi bir dil yerine sohbet havasında bir dil kullanmanın öğrenmeyi desteklediğini söylüyor. Videolarınızda “siz” ve “biz” diye hitap etmek, öğrencinin anlatana karşı bir sosyal ilişki hissetmesini ve daha fazla çaba göstermesini sağlıyor. Ses ilkesi ise anlatımın makine sesi yerine insan sesiyle yapılmasının daha iyi sonuç verdiğini söylüyor. Görüntü ilkesi ise dikkat çekici bir bulguya işaret ediyor: Anlatanın yüzünün ekranda sürekli görünmesi öğrenmeyi kendiliğinden artırmıyor. Yani ders videonuzda köşede kendi görüntünüzün olmaması bir eksiklik değil. Önemli olan görüntüdeki içerik.
Bu bulgu, ekranda bir anlatıcının hiç olmaması gerektiği anlamına da gelmiyor. Somutlaştırma ilkesi, ekrandaki anlatıcının ya da animasyon karakterinin insana benzer jestler kullanmasının, anlattığı şeyi işaret etmesinin ve izleyiciyle göz teması kurmasının öğrenmeyi desteklediğini söylüyor. Kısacası anlatanın varlığı tek başına bir şey kazandırmıyor, ancak öğrencinin dikkatini doğru yere yönlendirdiğinde işe yarıyor. Tahta önünde çektiğiniz bir videoda konuştuğunuz şeyi eliyle gösteren bir öğretmen, köşede yalnızca konuşan bir yüzden çok daha faydalı.
Bu ilkelerin hepsi her durumda aynı güçte çalışmıyor. Araştırmalar, ilkelerin etkisinin özellikle konuya yeni başlayan öğrencilerde belirgin olduğunu gösteriyor. Konuyu zaten iyi bilen öğrencilerde bazı destekler gereksiz hale gelebiliyor, hatta öğrenmeyi yavaşlatabiliyor. Bu yüzden ilkeleri katı kurallar gibi değil, hedef kitlenize göre ayarlayacağınız tasarım önerileri gibi düşünmek gerekiyor.
Bir sonraki slayt sunumunuzu hazırlarken bütün ilkeleri aynı anda uygulamaya çalışmanıza gerek yok. Önce gereksiz öğeleri ayıklamakla, ekrandaki uzun metinleri anahtar sözcüklere indirmekle ve etiketleri görsellerin yanına taşımakla başlayabilirsiniz. Bu üç küçük değişiklik bile öğrencilerinizin anlattığınız konuya ayırabileceği zihinsel kapasiteyi belirgin şekilde artıracaktır.
Görüşmek üzere.