Öğrencilere yapay zekâ okuryazarlığı kazandırmak
Öğrencilerin yapay zekâ araçlarıyla tanışması artık okulun iznine bağlı değil. Telefonlarında, evdeki bilgisayarlarında, kullandıkları uygulamaların içinde bu araçlarla zaten karşılaşıyorlar. Bu durumda okulun önünde iki seçenek kalıyor: Ya bu kullanımı görmezden gelmek ya da öğrencilerin bu araçları anlayarak ve eleştirel bir gözle kullanmasına yardımcı olmak. Ben ikincisinin hem daha gerçekçi hem de daha eğitsel bir yol olduğunu düşünüyorum.
Yapay zekâ okuryazarlığı denince çoğu kişinin aklına bir aracı iyi kullanmayı bilmek, yani etkili istem yazmak geliyor. Bu da bir parçası, ancak en küçük parçası. Asıl önemli olan, öğrencinin bu araçların ne olduğunu, nasıl çalıştığını, nerede güvenilir nerede güvenilmez olduğunu ve hangi durumlarda kullanmanın kendi öğrenmesine zarar vereceğini anlaması. Medya okuryazarlığında olduğu gibi burada da amaç bir aracı kullanmayı öğretmekten çok, o araçla kurulan ilişkiyi bilinçli hale getirmek.
İlk adım, aracın gizemini ortadan kaldırmak. Pek çok öğrenci sohbet tabanlı yapay zekâyı her şeyi bilen, düşünen, hatta bir şeyleri hisseden bir varlık gibi algılayabiliyor. Bu algıyı yaşa uygun bir dille düzeltmek önemli. Ortaokul düzeyinde bile şu fikir anlatılabilir: Bu araçlar çok büyük miktarda metin üzerinden eğitilmiş ve bir sorunun ardından gelmesi en olası kelimeleri tahmin ederek cevap üretiyor. Bir şeyi bildiği için değil, öyle bir cevabın gelmesi olası olduğu için yazıyor.
Bunu soyut bir açıklamayla bırakmak yerine sınıfta küçük bir etkinlikle somutlaştırabilirsiniz. Tahtaya yarım bir cümle yazın ve öğrencilerden cümleyi nasıl tamamlayacaklarını tahmin etmelerini isteyin. Çoğu öğrencinin benzer kelimeleri seçtiğini göreceksiniz. Ardından bu araçların da benzer bir şekilde, ama çok daha büyük ölçekte tahmin yaptığını konuşun. Böyle basit bir etkinlik, “yapay zekâ neden bazen yanlış söylüyor” sorusuna öğrencinin kendi cevabını bulmasını kolaylaştırıyor.
Yanılgıları sınıfta birlikte görmek
Yapay zekâ okuryazarlığının belki de en önemli parçası, öğrencinin bu araçların akıcı ve kendinden emin bir dille yanlış bilgi verebileceğini kendi gözüyle görmesi. Bunu anlatmak yetmiyor, yaşatmak gerekiyor. Sınıfta öğrencilerin çok iyi bildiği bir konuyu seçin. Okulunuzun bulunduğu yerle ilgili ayrıntılı bir soru, sınıfta yeni işlenmiş bir konunun ince bir noktası ya da yerel bir olay iyi seçenekler. Aracın verdiği cevabı birlikte inceleyin ve öğrencilerden hataları bulmalarını isteyin.
Öğrenciler hatayı kendileri yakaladığında güçlü bir farkındalık oluşuyor. Aynı zamanda doğrulama becerisini de çalıştırmış oluyorsunuz. Bir bilginin doğru olup olmadığını nasıl anlarız, hangi kaynağa bakarız, iki kaynak çeliştiğinde ne yaparız gibi sorular, yapay zekâ çağında her zamankinden daha önemli. Bu açıdan yapay zekâ okuryazarlığı, yıllardır öğretmeye çalıştığımız bilgi okuryazarlığının yeni bir uzantısı gibi.
Var olmayan kaynaklar konusu da ayrıca konuşulmalı. Bu araçlar zaman zaman gerçekte olmayan kitaplara, makalelere ya da web sayfalarına atıf yapabiliyor. Lise düzeyindeki öğrencilerle bir aracın önerdiği kaynakları tek tek arayıp gerçekten var olup olmadıklarını kontrol etmek, bu riski unutulmaz bir şekilde gösteriyor.
Yanlılık da işlenmesi gereken bir konu. Bu araçlar eğitildikleri metinlerdeki kalıpları yeniden üretiyor ve bu metinlerde bazı bakış açıları, bazı diller, bazı kültürler diğerlerinden çok daha fazla temsil ediliyor. Öğrencilerle birlikte bir meslek grubunu ya da bir ülkeyi tarif eden metinler ürettirip bu metinlerde hangi varsayımların bulunduğunu tartışmak, soyut bir kavramı oldukça somut hale getiriyor.
Ne zaman kullanmamalı?
Öğrencilere yapay zekâyı nasıl kullanacaklarını öğretirken ne zaman kullanmamaları gerektiğini de öğretmemiz gerekiyor. Bir ödevin amacı öğrencinin bir metni özetleme becerisini geliştirmekse, özeti bir araca yazdırmak ödevi tamamlar ama öğrenmeyi gerçekleştirmez. Bunu öğrencilere bir yasak olarak değil, bir öğrenme gerçeği olarak anlatmak daha etkili oluyor. Spor salonuna gidip ağırlıkları bir başkasına kaldırtmak gibi düşünebilirsiniz. Ağırlık kalkar, ama kas gelişmez.
Bu yüzden ödevlerde yapay zekâ kullanımıyla ilgili kuralları net koymanızı öneririm. Hangi ödevde kullanılabileceğini, hangisinde kullanılamayacağını ve kullanıldığında bunun nasıl belirtileceğini öğrencilerin baştan bilmesi gerekiyor. Belirsizlik, öğrencileri kullanımlarını gizlemeye itiyor. Açık kurallar ise dürüst kullanımı mümkün kılıyor. Basit bir yaklaşım, ödevleri üç gruba ayırmak olabilir:
- Yapay zekâ kullanılmadan yapılması gereken ödevler
- Fikir üretme ya da geri bildirim alma gibi belirli aşamalarda kullanılabilecek ödevler
- Yapay zekâyla birlikte çalışmanın ödevin bir parçası olduğu ödevler
Üçüncü grup özellikle değerli. Örneğin öğrenciden bir konuda aracın yazdığı bir metni alıp hatalarını bulmasını, eksiklerini tamamlamasını ve kendi gerekçeleriyle yeniden yazmasını isteyebilirsiniz. Bu tür bir ödevde öğrenci aracı kullanıyor, ama düşünme yükü hâlâ onun üzerinde.
Yapay zekâ kullanılan ödevlerde öğrenciden kısa bir yansıtma notu istemek de işe yarıyor. Aracı hangi aşamada kullandığını, ona ne sorduğunu, gelen cevabın hangi kısmını neden kabul ettiğini ve neyi değiştirdiğini birkaç cümleyle yazan öğrenci, kendi kullanımını fark etmeye başlıyor. Bu notlar size de sınıfınızın bu araçlarla nasıl çalıştığına dair değerli bir fikir verir.
Gizlilik konusu da yapay zekâ okuryazarlığının ayrılmaz bir parçası. Öğrenciler bu araçlara kişisel bilgilerini, arkadaşlarının fotoğraflarını ya da özel sorunlarını yazmanın ne anlama geldiğini çoğu zaman düşünmüyor. Yazılan her şeyin bir yerde saklanabileceğini ve başka amaçlarla kullanılabileceğini bilmek, sosyal medya için öğrettiğimiz dikkatin bir benzeri.
Bir de duygusal boyut var. Bazı öğrenciler sohbet tabanlı araçlarla bir arkadaşla konuşur gibi uzun sohbetler kurabiliyor. Aracın her zaman nazik, her zaman ulaşılabilir ve her zaman onaylayıcı olması, özellikle yalnızlık yaşayan öğrenciler için çekici olabilir. Bu konuyu yargılamadan konuşmak, aracın bir insan olmadığını ve gerçek ilişkilerin yerini tutamayacağını hatırlatmak gerekiyor.
Yapay zekâ okuryazarlığı ayrı bir ders olarak düşünülmek zorunda değil. Türkçe dersinde metin değerlendirme, fen derslerinde kanıt ve doğrulama, sosyal bilgilerde kaynak eleştirisi, bilişim derslerinde ise sistemlerin nasıl çalıştığı üzerinden her branş kendi payına düşeni yapabilir. Önemli olan, okulda bu konunun ortak bir dille ele alınması ve öğrencinin her derste farklı kurallarla karşılaşmaması.
Öğrencilerimizin önümüzdeki yıllarda bu araçlarla birlikte çalışacağı neredeyse kesin. Onlara kazandırabileceğimiz en değerli şey, bu araçları kullanırken düşünmeyi bırakmamaları.
Görüşmek üzere.
Görsel: Ukrayna Cumhurbaşkanlığı, CC0, Wikimedia Commons.