Eğitsel bir oyunun işe yarayıp yaramadığını nasıl anlarız?
Bir eğitsel oyunu sınıfta kullandıktan sonra çoğu öğretmenin aklında kalan ilk izlenim, öğrencilerin oyuna nasıl tepki verdiği oluyor. Öğrenciler heyecanlandıysa, oyunu bırakmak istemediyse ve dersin sonunda “yine oynayalım mı?” diye sorduysa oyunun başarılı olduğunu düşünmek çok doğal. Ancak bu tepkiler bize oyunun ne kadar sevildiğini anlatıyor, ne kadar öğretici olduğunu değil. Bu yazıda bir eğitsel oyunun işe yarayıp yaramadığını anlamak için hangi işaretlere bakabileceğinizi konuşmak istiyorum.
Her şeyden önce “işe yaramak” ile ne kastettiğinizi netleştirmeniz gerekiyor. Oyunu öğrencilerin bir kavramı öğrenmesi için mi kullandınız, öğrendikleri bir şeyi pekiştirmeleri için mi, yoksa derse ilgilerini artırmak için mi? Bu soruların her biri farklı bir değerlendirme gerektiriyor. Öğrenme hedefi belirsizse oyunun başarısını ölçmek de mümkün olmuyor. “Öğrenciler oyunu oynadıktan sonra neyi yapabilmeli?” sorusuna net bir cevabınız varsa, değerlendirmenin yarısını zaten tamamlamışsınız demektir.
Eğlence ile öğrenme aynı şey değil
Öğrencilerin bir oyunla ilgilenmesi, öğrenmenin önemli bir ön koşulu. İlgilenmeyen bir öğrencinin oyundan bir şey öğrenmesini beklemek zor. Ancak ilgi, öğrenmenin kendisi değil. Bir öğrenci bir oyunu saatlerce keyifle oynayıp hedeflenen kavram hakkında neredeyse hiçbir şey öğrenmemiş olabilir. Özellikle görsel olarak etkileyici oyunlarda, öğrencinin heyecanı çoğu zaman içerikten çok deneyimin yeniliğinden kaynaklanıyor. Sanal gerçeklik gibi teknolojilerde bu yenilik etkisi daha da belirgin. Öğrencilerin ilk kez bir sanal gerçeklik gözlüğü taktıklarında gösterdikleri heyecan, gözlüğün kendisine olan ilgiden geliyor.
Oyun içindeki puanlar da yanıltıcı olabiliyor. Bir öğrencinin oyunda yüksek puan alması, onun kavramı öğrendiğini her zaman göstermiyor. Öğrenciler oyunların açıklarını bulmakta çok başarılı. Seçenekleri sırayla deneyerek doğru cevabı bulan, ipucu butonuna sürekli basan ya da oyunun bir kalıbını fark edip ona göre hareket eden bir öğrenci, kavramı anlamadan ilerleyebiliyor. Oyun içi puanlara bakarken öğrencinin bu puanlara nasıl ulaştığını da görmeniz gerekiyor.
Bu yüzden öğrenmeyi oyunun dışında da kontrol etmenizi öneririm. Oyunu oynamadan önce kısa bir etkinlikle öğrencilerin konuyla ilgili ne bildiğine bakın, oyundan sonra benzer bir etkinliği tekrarlayın. Burada önemli olan, oyundan sonraki etkinliğin oyunun içindeki görevlerin aynısı olmaması. Öğrenci oyunda kesirleri pizza dilimleriyle karşılaştırdıysa, oyundan sonra kesirleri farklı bir bağlamda, örneğin bir ölçü kabında ya da bir sayı doğrusunda karşılaştırabiliyor mu? Bilgiyi oyunun dışına taşıyabiliyorsa gerçek bir öğrenmeden söz edebiliriz.
Kalıcılığı da unutmamak gerekiyor. Oyundan hemen sonra yapılan bir değerlendirme, öğrencinin o anda ne hatırladığını gösteriyor. Birkaç hafta sonra yapılacak kısa bir tekrar etkinliği ise öğrenmenin ne kadar kalıcı olduğu hakkında çok daha fazla bilgi veriyor.
Karşılaştırma yapmadan karar vermeyin
Eğitsel oyunları değerlendirirken sık atlanan bir soru da şu: Bu oyun, aynı süre içinde başka bir yöntemle yapılabilecek olandan daha iyi mi? Öğrencilerin oyundan sonra konuyu daha iyi bilmesi, oyunun etkili olduğunu gösteriyor gibi görünse de aynı sürede yapılan başka bir etkinlik de benzer bir sonuç verebilirdi.
Keşfet Kurtul üzerine yaptığımız çalışmada bu durumu yakından gördük. Dördüncü sınıf öğrencileriyle kesirler konusunda yürüttüğümüz yarı deneysel çalışmada, oyunu oynayan öğrencilerin akademik başarısı arttı. Ancak okulda uygulanan ve ağırlıklı olarak kesirler üzerine geliştirilmiş mobil uygulamaları içeren yöntemi kullanan karşılaştırma grubunda da benzer bir artış görüldü. Başarı ve derse katılım açısından iki yöntemin etkisi benzerdi. Fark, öğrenci katılımının sosyal boyutunda ortaya çıktı ve bu boyutta oyun daha etkili oldu. Karşılaştırma grubu olmasaydı, başarıdaki artışı tamamen oyuna bağlamak çok kolay olurdu.
Sınıfta deneysel bir çalışma yürütmeniz elbette gerekmiyor. Ancak bir oyunu değerlendirirken “oyunun yerine ne yapabilirdim ve bu ne kadar zaman alırdı?” sorusunu sormak, daha gerçekçi bir karar vermenizi sağlıyor. Bir oyunu kurmak, açıklamak ve oynatmak bir ders saatinin büyük kısmını alıyorsa, oyunun bu süreye değecek bir katkı sunması gerekiyor. Öte yandan oyun aynı öğrenmeyi daha fazla öğrencinin katılımıyla ya da daha olumlu bir sınıf ortamında sağlıyorsa, bu da kendi başına önemli bir kazanım.
Öğrencileri oynarken gözlemlemek, sayısal sonuçların veremeyeceği bilgiler sunuyor. Gözlem yaparken öğrencilerin ne kadar eğlendiğinden çok ne yaptığına odaklanın. Öğrenciler oyunda karar verirken konuyla ilgili düşünüyor mu, yoksa rastgele mi deniyor? Hata yaptıklarında neden hata yaptıklarını anlamaya çalışıyorlar mı? Birbirleriyle konuşurken kavramın adını kullanıyorlar mı? Öğrencilerin oyun sırasında birbirlerine söyledikleri, oyunun onlara ne düşündürdüğünü gösteren çok değerli ipuçları.
Gözlem sırasında birkaç öğrenciyi seçip yanlarında durmak ve onlardan ne yaptıklarını sesli düşünerek anlatmalarını istemek de işe yarıyor. “Neden bu kapıyı seçtin?” gibi basit bir soru, öğrencinin kavramı mı kullandığını yoksa tahmin mi yürüttüğünü hızlıca ortaya çıkarıyor.
Oyundan sonra yapılan kısa bir değerlendirme konuşması, hem öğrenme hem de değerlendirme için bir fırsat. Öğrencilere oyunda neler yaptıklarını, nerede zorlandıklarını ve oyunun konuyla ilişkisini sorun. Oyunu anlatırken yalnızca hikâyeden ve karakterlerden söz edip konuya hiç değinmiyorlarsa, oyunun öğrenme açısından beklediğiniz katkıyı sunmadığını düşünebilirsiniz. Öğrenciler oyunda yaşadıklarını kavramla ilişkilendirebiliyorsa, bu oyunun işe yaradığına dair güçlü bir işaret.
Oyunun tüm öğrenciler için aynı şekilde çalışmayabileceğini de unutmayın. Oyun deneyimi fazla olan öğrenciler arayüzü hızla çözüp içeriğe odaklanabilirken, daha az deneyimli öğrenciler enerjilerinin büyük kısmını oyunun nasıl oynandığını anlamaya harcayabiliyor. Sınıfın ortalamasına bakmak yerine farklı öğrenci gruplarının oyundan nasıl etkilendiğine bakmak, oyunu kimler için ve hangi koşullarda kullanmanız gerektiğine dair daha net bir fikir veriyor.
Pratik bir önerim, oyunu her kullandığınızda kendinize kısa bir not almanız. Hangi sınıfta, ne kadar sürede, hangi hazırlıkla oynattığınızı, öğrencilerin nerede takıldığını ve oyun sonrası etkinlikte neler gördüğünüzü birkaç cümleyle yazın. Aynı oyunu bir sonraki dönem ya da başka bir sınıfla kullandığınızda bu notlar, oyunu nasıl konumlandırmanız gerektiğini çok daha iyi gösterecektir. Zamanla hangi oyunun hangi kazanım için gerçekten işe yaradığına dair kendi küçük kanıt arşivinizi oluşturmuş olursunuz.
Görüşmek üzere.
Görsel: Aigner Ronja, Kohlmeier Michelle, CC0, Wikimedia Commons.